banner

Negen foliobanden vol 18de-eeuwse topografische kaarten van Nederland in allerlei formaten, soms ingenieus gevouwen, soms opgeplakt. Iedere raadpleging van een kwetsbaar blad is er eigenlijk n te veel. Dankzij de stap voor stap catalogisering, reiniging en restauratie, digitalisering, facsimilering en online presentatie is de atlas straks volop raadpleegbaar n bewaard voor het nageslacht.

Toen Marijke Donkersloot-de Vrij in 1981 promoveerde op de topo­grafische kaarten van Nederland van vr 1750, werd mij eens te meer duidelijk hoeveel van die kaarten in de Atlas der Neederlanden staan. Dit unieke werk in de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam telt negen grote foliobanden, gevuld met hoofd­zakelijk grootschalige kaarten van Nederlandse provincies, water­schappen, droogmakerijen, rivieren en zeegaten, merendeels uit de achttiende eeuw. Al die kaarten tellen bij elkaar 618 bladen, gekleurd en ongekleurd, gedrukt en in handschrift.
Het gaat om een verzamelaarsatlas, ook wel composietatlas of atlas factice genoemd. Vanwege de unieke samenstelling valt hij buiten de gangbare atlassen die in oplagen verschenen zijn, zoals een Atlas Novus van Blaeu of een editie van de Bosatlas.
Kun je bij een gangbare uitgave de inhoud nog voorspellen, met een atlas factice lukt je dat niet. De Atlas der Neederlanden heeft niet eens een inhoudsopgave! Alleen op de roodbruin leren rugschildjes van elke band staan trefwoorden (bijvoorbeeld 'Holland - Zuid-Holland') die aangeven over welke provincie of combinatie van provincies de kaarten in die band handelen.
De banden zijn als het ware verpakkingen voor een collectie topografische kaarten over Nederland, die enigszins systematisch, regionaal geordend zijn. Veel kaarten wijken af van het standaardformaat van de atlasbanden. Sommige zijn veel kleiner, maar de meeste juist groter. De kleintjes zijn nu en dan op atlasbladen geplakt, zodat ze aardig in het gareel passen. Bij de grotere is dat veel lastiger: met allerlei bind- en vouwwijzen is geprobeerd ze toch een plek in de atlas te geven. Van sommige kaarten hoef je alleen een flapje open te vouwen om ze helemaal te bekijken. Maar er zitten ook exemplaren tussen die meer dan een meter lang of breed zijn en daarom heel gecompliceerd, meervoudig gevouwen zijn.

De Atlas der Neederlanden in restauratie. Een restauratrice van Lingbeek Papierrestauratie ontvouwt een bijzondere kaart uit de unieke atlas.

Onhoudbare situatie
Je kunt je voorstellen dat zo'n oude atlas met al die gevouwen, opgeplakte en tussengevoegde kaarten een conservator de nodige hoofdbrekens kost. Elke keer uitvouwen is er een te veel. Pas na enig gekraak en soms (verder) gescheur geven de onhandelbare kaarten hun inhoud prijs. Een duidelijkere demonstratie dat raadpleging en conservering met elkaar op gespannen voet staan, is niet denkbaar.
Maar wat is dan de oplossing? Alle scheuren en vouwen repareren en de atlas weer terugzetten is te gemakkelijk. Die reparaties zijn na een paar decennia al weer teniet gedaan door opnieuw openvouwen en (soms verkeerd) terugvouwen. Het andere uiterste - ideaal om de kaarten goed te houden - is de atlas volledig te ontmantelen en de kaarten uit te nemen om ze optimaal te kunnen restaureren en vervolgens alle bladen plat in ladekasten op te bergen. Maar dan hebben we geen atlas factice meer, en in de loop der eeuwen zijn er al zo veel gesneuveld, onder meer vanwege vergelijkbare precaire conserveringsomstandigheden.
Er heeft ettelijke jaren gekost om al deze dilemma's in beeld te krijgen en een goede afweging te maken. En ondertussen ontsnapte er geen langskomende restaurator of vakgenoot aan kritische vragen over zo'n ingrijpende actie.
Tussen 2005 en 2008 zijn alle kaarten alvast gecatalogiseerd. Daarmee zouden we alle toekomstige ingrepen kunnen vastleggen en koppelen aan de afzonderlijke kaarten, en werden ze ook vindbaar in de onlinecatalogus.

Van start
In het voorjaar van 2011 gingen we van start met het schoonmaken en restaureren van de kaarten in de atlas. Uitgangspunt bij de restauratie was dat de atlas zijn unieke fysieke vorm moest behouden en dat de geschiedenis van de atlas met al zijn sporen 'afleesbaar' moest blijven. Daarbij stond een verantwoorde conservering voorop, zonder expliciet esthetisch oogmerk. Na de restauratie zou de atlas nog maar heel beperkt in te zien zijn. De hele uitgave zou namelijk ook worden gedigitaliseerd, zodat de hele inhoud beschikbaar komt voor de gebruiker én wordt bewaard voor de toekomst.
Voordat er ook maar iets aan de atlas is gedaan, hebben we alle delen van de atlas gefotografeerd, blad voor blad, in gevouwen en ontvouwde toestand. Een schade-inventarisatie, voltooid in december 2010, maakte de omvang en de implicaties van het restauratieproject inzichtelijk. Het reinigen en herstel van eenvoudige beschadigingen kon gebeuren binnen de dagelijkse routine en met inzet van stagiairs. Voor verdergaande papierrestauratie en begeleiding huurden we een externe professional in. De banden zouden pas aan het eind van de rit worden gerestaureerd, want die kregen tijdens de digitalisering en latere manipulatie nog veel te verduren.
Na ruim vier maanden was de laatste kaart uit de laatste band schoongemaakt en gerestaureerd. Het resultaat: kraakheldere, frisgekleurde kaarten, die gerepareerd en waar nodig versterkt en minder kwetsbaar gemonteerd in de atlas teruggeplaatst zijn. Tientallen grote en kwetsbare kaarten worden vooralsnog buiten de atlas gehouden. Dit vergemakkelijkt de digitalisering en eventuele expositie over enige tijd. Enkele grote en bijzondere kaarten waarvan te voorspellen is dat zij snel opnieuw gaan scheuren of vervormen, zullen waarschijnlijk buiten de atlas opgeborgen moeten blijven.

Presentatie
De digitalisering is afgelopen maand oktober afgerond. We kijken al steeds meer vooruit naar 2013, want dan zullen we het uiteindelijke resultaat presenteren. De Atlas der Neederlanden zal een hoofdrol spelen in een tentoonstelling ter herdenking van 1813, het jaar waarin de basis voor het Koninkrijk der Nederlanden werd gelegd. In 2014 ten slotte krijgen de banden, na alle beroering in de jaren ervoor, een definitieve opknapbeurt. Ook zullen we de meeste losgehaalde kaarten weer invoegen. De originele atlas is dan compleet gerestaureerd en komt alleen nog in beweging voor uitzonderlijk, diepgaand onderzoek. Wie de atlas in zijn geheel wil bewonderen, kan straks een facsimile-uitgave doorbladeren - voor de publicatie daarvan door uitgeverij Asia Maior/Atlas Maior bestaan inmiddels vergevorderde plannen. Verder zijn de kaarten te zijner tijd afzonderlijk raadpleegbaar op de site van de Bijzondere Collecties van de UvA. Zo gaan expositie, veelzijdige en frequente raadpleging n een optimale conservering van geografisch-cartografisch erfgoed hand in hand.

Voor meer informatie over het restauratieproject: http://atlasderneederlanden.blogspot.com/

Bronnen