TYPUS ORBIS TERRARUM

De wereldkaart door Abraham Ortelius uit 1570


Een korte toelichting bij de facsimile-uitgave. Door drs Jan W.H. Werner, conservator Kaarten ~ Atlassen, Universiteitsbibliotheek, Universiteit van Amsterdam.

Abraham Ortelius
Abraham Ortelius werd in 1527 geboren als telg uit een oude Antwerpse familie. Hij stierf in zijn vaderstad op 4 juli 1598. Er is vrij veel bekend over het leven en werk van deze kartograaf, dankzij publikatie van zijn correspondentie en diverse artikelen en boeken die aan hem gewijd zijn.

Al op twintigjarige leeftijd wordt Ortelius opgenomen in het Sint Lucas-gilde voor kunstenaars en kunstambachtlieden. In zijn vroege jaren is Ortelius voornamelijk actief als verzamelaar en handelaar in antiek. Kaarten spelen daarbij van meet af aan een grote rol. Bovendien is hij in die periode een verdienstelijk kaartkleurder Als handelaar en kaartenverzamelaar reist Ortelius veel door Europa. Bovendien onderhoudt hij een intensieve correspondentie met vooraanstaande personen uit de wetenschappelijke wereld. Daardoor is hij waarschijnlijk een van de grootste kaartkenners van zijn tijd. Grote bekendheid dankt Abraham Ortelius echter vooral aan zijn wereldatlas uit 1570, het Theatrum Orbis Terrarum (afbeelding 2). Een baanbrekende publikatie die als nooit tevoren de hele wereld in een compacte, uniforme reeks van kaarten samenvat.

Theatrum Orbis Terrarum
De Zuidnederlandse havenstad Antwerpen is in het jaar 1570 op het toppunt van haar bloei. De stad speelt een belangrijke rol als kruispunt van economisch, cultureel en wetenschappelijk verkeer De hoogtijdagen van Antwerpen werken gunstig op Ortelius' werk: zowel op de produktie ervan als op de distributie. Het dure boek kan rekenen op een welvarende thuismarkt en een wereldmarkt die langs vele kanalen toegankelijk is. De belangrijkste Antwerpse drukker en uitgever is zonder twijfel Christoffel Plantijn. Ook Abraham Ortelius onderhoudt nauwe contacten met Plantijn. Toch komen de eerste Theatrum-edities van de persen van de drukkerij van het huis Aegidius Coppens van Diest en duurt het tot 1588 voordat Plantijn de verdere druk en uitgave van het Theatrum op zich neemt. Het succes van de atlas blijkt onder andere uit de vele edities die het licht zien. Talloze uitgaven zijn gedrukt in het Latijn, de taal van de wetenschappelijke wereld. Maar ook Duitse, Franse, Nederlandse, Spaanse, Engelse en Italiaanse versies verschijnen op de markt. Bovendien groeit het aantal kaarten en de hoeveelheid tekst. Bevatte de allereerste druk in 1570 nog 53 kaartbladen, de laatste edities uit 1612 tellen liefst 164 kaarten.

De grootste verdienste van Ortelius is niet zozeer de originaliteit van zijn kartografische werk, als wel de wijze waarop hij de al beschikbare kartografische informatie bewerkt en redigeert tot een geÔntegreerd geheel van kaarten. Ortelius zorgt voor een uniforme stijl, mede dankzij het graveerwerk van Frans Hogenberg en de gebroeders Ambrosius en Ferdinand Arsenius. Ook verspreidt hij het kaartmateriaal zo evenwichtig mogelijk over de diverse gebieden op aarde. Iedere kaart voorziet hij bovendien van een beschrijvende tekst op de rugzijde. Achterin de atlas geeft hij, in zijn 'Catalogus Auctorum' (een lijst van alle oorspronkelijke auteurs van zijn kaarten) een wetenschappelijke verantwoording van de herkomst van het gebruikte kaartmateriaal. Door het gelijke formaat van alle kaarten weet Ortelius ze te bundelen tot de eerste echte 'atlas', ook al kennen we die term pas sinds het 25 jaar later in Duisburg verschenen kaartenboek van Gerard Mercator (1512-1594).

Typus Orbis Terrarum
De bekendste kaart uit het Theatrum is de wereldkaart, die daarin als eerste afbeelding voorkomt onder de titel 'Typus Orbis Terrarum' (beeld van de landen der aarde). Deze kaart spreidt fraai de geografische kennis van de aarde ten toon, zoals die in het jaar 1570 uit de beste bronnen te putten viel. Inclusief de veronderstellingen en (ver)gissingen, die op dat moment het wetenschappelijke beeld der aarde bepalen. In feite heeft Abraham Ortelius de informatie uit Mercators beroemde, maar onhandige wereldkaart uit 1569 (gedrukt op 21 bladen met de afmetingen 134 x 212 cm en weergegeven in een toen zeer ongebruikelijke projectie) vereenvoudigd samengebracht in zijn atlaskaart. De afmetingen zijn 33,5 x 49 cm, bij een schaal van een op 80 miljoen. We zien de wereld afgebeeld in een platte ovale vorm, waarbij de meridianen, in tegenstelling tot Mercators voorstelling, op een punt in de noord- en zuidpool (septentrio en meridies) samenkomen. Een wolkenpatroon vult de ruimte tussen het kaartbeeld en de kaderlijnen. In die marge aan de bovenzijde zien we verder het titelcartouche en aan de onderzijde een cartouche met een Latijns citaat van Cicero. Daaronder is in cursieve letters 'Cum Privilegio' gegraveerd, wat betekent dat de rechten van de kaart voor een aantal jaren door de overheid beschermd werden. Rechts daarvan heeft de gerenommeerde graveur Frans Hogenberg (1535-1590) zijn naam aangebracht: 'Franciscus Hogenbergus sculpsit'.

Een aantal opmerkelijke geografische eigenschappen verdienen hier wat nadere toelichting. De poolgebieden waren in 1570 praktisch onbekend. Het noordpoolgebied kenmerkt zich door vier enorme eilanden, door waterpassages van elkaar en van de continenten gescheiden. Een gedachte die Mercator ontleend heeft aan oude reisverhalen. Het zuidpoolgebied heet op de kaart 'Terra Australis nondum cognita', oftewel 'het onbekende zuidland'. Dit concept stamt van de Grieken, die meenden dat op het zuidelijk halfrond nog een ander continent moest bestaan als tegenhanger van de bewoonde wereld. Onder andere de ontdekking van AustraliŽ en de verkenningen door Abel Tasman maakten aan deze veronderstelling een einde. De merkwaardige uitstulping aan de zuidwestkust van Zuid-Amerika is te wijten aan een miswijzing van het kompas waarmee in deze kaart geen rekening gehouden is. Noord-Amerika is veel te breed, zowel door de wijze van projectie als door de onbekendheid met de noordwestkust van Amerika. De omtrekken van Afrika zijn op hun beurt al sinds het einde van de 15e eeuw vrij nauwkeurig bekend, maar de geografie van het binnenland blijft giswerk tot in de 19e eeuw. Het binnenland van AziŽ is op deze kaart voor een groot deel gebaseerd op de reisverslagen van Marco Polo uit het einde van de 13e eeuw. Voor de weergave van de kusten van Zuidoost-AziŽ en de Indische Archipel vertrouwt de kartograaf op de toen recente ontdekkingen van de Portugezen. Japan is nog vrij slecht weergegeven, terwijl het beeld van de Stille Oceaan voornamelijk wordt bepaald door de ervaringen van de Spanjaarden.

De wereldkaart van Ortelius is drie maal op een koperplaat gegraveerd. Waarschijnlijk maakten slijtage door de grote produktie en beschadigingen het nodig om tot twee maal toe een nieuwe koperplaat te gebruiken. Van die platen zijn weer verschillende staten bekend. De gereproduceerde kaart is de tweede staat van de eerste plaat.

Bovenstaande afbeelding toont de eerste staat van de derde plaat uit 1587. Het origineel van deze kaart is in contemporaine kleuren met de hand ingekleurd; kleurendruk met behulp van een kopergravure was niet mogelijk.

De wereldkaart van Abraham Ortelius heeft grote invloed gehad op de verdere verspreiding van het wereldbeeld in die dagen, dankzij de grote verspreiding en acceptatie van het Theatrum Orbis Terrarum. Zijn kaart is dan ook in talloze versies door andere kaartmakers nagevolgd en uigegeven.

Enige literatuur
Crone, G.R., Maps and their makers. An introduction to the history of cartography. London, Hutchinson University Library, 1968.

Koeman, C., Abraham Ortelius, sa vie et son Theatrum Orbis Terrarum. Lausanne, Sequoia, 1964.

Koeman, C., Atlantes Neerlandici. Bibliography of terrestrial and celestial atlases and pilot books, published in the Netherlands up to 1880, compiled and edited by C. Koeman. Amsterdam, Theatrum Orbis Terrarum, 1967-1971.

Schilder, G., Monumenta Cartographica Neerlandica 11. Alphen aan den Rijn, Canaletto, 1987.
Hierin o.m. een uitgebreide beschrijving, analyse en reproduktie van de wandkaarten van de wereld, AziŽ en Spanje door A. Ortelius.

Shirley, R.W., The mapping of the world, early printed world maps 1472-1700. London, Holland Press, 1983. (Holland Press Cartographica Volume nine).

Skelton, R.A., Bibliographical note to thefacsimile edition of thefirst edition of the 'Theatrum', 1570, Amsterdam, Theatrum Orbis Terrarum, 1964.

Skelton, R.A., Bibliographical note to thefacsimile edition of the English edition of the 'Theatrum', 1606. Amsterdam, Theatrum Orbis Terrarum, 1968.

Skelton, R.A., Explorers'maps. Chapters in the cartographic record of geographical discovery. London etc., Spnng Books, 1969.


Help Nieuws Zoeken Reacties Home

Laatst gewijzigd: 7 oktober 1998
Tekst: Jan Werner, e-mail:werner@uba.uva.nl.
Bewerking: Gré Ootjers, e-mail: go@ic.uva.nl.