UvA-logo De wereldkaarten uit achtereenvolgens 1570, 1586 en 1587

Meer details: 764 kb

Typus orbis terrarum / Franciscus Hogenbergus sculpsit.
Schaal [ca. 1:80.000.000].
[Antwerpen : Van Diest, 1570].
1 kaart : kopergravure, handgekleurd ; 34 x 49,5 cm.
Cum privilegio.
In cartouche langs de onderzijde: 'Quid ei potest videri magnum in rebus humanis, cui aeternitas omnis, totiusque mundi nota sit magnitudo. Cicero'.
Derde, tevens laatste staat van de eerste koperplaat, waarop de zijranden van de ovale wereldkaart iets buiten het kader van de gravure vallen, met de sinds 1579 verbeterde reparatie van de beschadigde koperplaat (hoek linksonder).
Verso: Latijnse tekst, signatuur I.
Uit: Theatrum Orbis Terrarum 1579.
Van den Broecke, Ortelius atlas maps 1.3; Karrow, Mapmakers sixteenth century 1/6; Koeman, Atlantes Neerlandici Ort 1A-1D [1]; Meurer, Fontes 1; Shirley, Mapping of the world 122.
* Kaartenzl 31-01-08 / 8M [KNAG].

Meer details: 738 kb

Typus orbis terrarum.
Schaal [ca. 1:80.000.000].
[Antwerpen : Plantijn, 1586].
1 kaart : kopergravure ; 33 x 48,5 cm.
In cartouche langs de onderzijde: 'Quid ei potest videri magnum in rebus humanis, cui aeternitas omnis, totiusque mundi nota sit magnitudo. Cicero'.
Derde, tevens laatste staat van de tweede koperplaat. Deze was kortstondig en incidenteel in gebruik in de late jaren tachtig. De randen van de ovale wereldkaart vallen niet buiten het kader van de gravure, deze staat met de correctie van de zuidwestkust van Zuid-Amerika.
Verso: blank.
Vermoedelijk afkomstig uit een atlas factice.
Van den Broecke, Ortelius atlas maps 2.3; niet in Koeman, Atlantes Neerlandici, vgl. Ort 1A-1D [1] en Ort 22 [113]; Meurer, Fontes Add 112/II; Shirley, Mapping of the world 153.
* Kaartenzl O.K. 151.

Meer details: 731 kb

Typus orbis terrarum / Ab. Ortelius describ. cum privilegio decennali. 1587.
Schaal [ca. 1:80.000.000].
[Antwerpen : Plantijn, 1587].
1 kaart : kopergravure ; 33,5 x 48,5 cm.
In cartouche langs de onderzijde: 'Quid ei potest videri magnum in rebus humanis, cui aeternitas omnis, totiusque mundi nota sit magnitudo. Cicero'.
Eerste staat van de derde koperplaat, die gekenmerkt wordt door de vier medaillons in de hoeken van de kaart.
Verso: Latijnse tekst, signatuur I.
Uit: Theatrum Orbis Terrarum 1591.
Van den Broecke, Ortelius atlas maps 3.1; Koeman, Atlantes Neerlandici Ort 22 [113]; Meurer, Fontes 113; Shirley, Mapping of the world 158.
* Kaartenzl 31-01-05 / 5M [KNAG].

De wereldkaart in het Theatrum Orbis Terrarum was niet de eerste die Ortelius voortbracht. Daarvóór, in 1564, had hij een grote achtbladige wereldkaart vervaardigd in een hartvormige projectie, die veel minder bekend is. Die liet hij uitgeven bij zijn latere rivaal Gerard de Jode. De Jode op zijn beurt verkleinde die kaart en gaf hem in 1571 uit, gevolgd door een heruitgave in diens Speculum Orbis Terrarum van 1578.
Wanneer we een Theatrum openslaan maken we als eerste kennis met de wereldkaart. Oppervlakkig gezien gaat het steeds om dezelfde afbeelding, maar gedetailleerde studie ervan heeft aan het licht gebracht dat de drie koperplaten die er achtereenvolgens voor gebruikt werden bij elkaar zeker tien staatverschillen met grotere of kleinere aanpassingen vertonen. Inhoudelijk stoelt hij op de grote 21-bladige wereldkaart van Mercator, die kort te voren, in 1569, verscheen. Op het moment dat Ortelius die kaart gebruikte was Mercators kaart - laat staan zijn projectie - nog lang niet zo bekend als heden ten dage. Ortelius nam wel het kaartbeeld over, maar niet de projectie. Ook al doet hij door de uitgerekte vorm iets denken aan een Mercator projectie, de meridianen komen toch uiteindelijk in het noorden en zuiden in één punt bijeen. We zien deze afgeplatte ovale vorm al in het midden van de zestiende eeuw in veel Italiaanse wereldkaarten, zoals die van Giacomo Gastaldi en Paulo Forlani, toegepast.
De meeste veranderingen op de verschillende platen en staten waren van tamelijk marginale betekenis. De eerste plaat is goed herkenbaar aan de rechts en links iets buiten de kaderlijn vallende rand van de kaart, die op de tweede plaat daarmee gelijk valt. De derde plaat vertoont, in plaats van de wolkenstructuur in de hoeken, als meest opvallende kenmerk vier medaillons, twee boven met elk een tekst van Cicero en twee onder met elk een tekst van Seneca. Echt inhoudelijk is de wijziging die zichtbaar is op de tweede plaat. Aanvankelijk bleef hierop het wereldbeeld onveranderd, maar in de derde staat werd de uitstulping aan de zuidwestkust van Zuid-Amerika gecorrigeerd. Dit was een vergissing die Mercator in 1569 introduceerde, op basis van verkeerde waarnemingen door Spaanse schepen in het midden van de zestiende eeuw. De verbetering kon aangebracht worden op basis van de bevindingen van de Engelse wereldomzeilers Francis Drake (1577/80) en later Thomas Cavendish (1586/88), die op hun tocht langs de Chileense kust rekening hielden met de miswijzing van het kompas.
Ook na de laatste officiële uitgave van het Theatrum in 1612 werd de wereldkaart nog wel gedrukt. Omstreeks 1628 werd de inmiddels ontdekte Straat Lemaire toegevoegd en het jaartal 1587 verwijderd. Verder bleef alles bij het oude: de vier mythische pooleilanden, het even mythische Terra Australis, dat op den duur zou inschrompelen tot Antarctica, de onbekende en daardoor wat overdreven proporties van het noordoostelijk gedeelte van Noord-Amerika, enzovoorts.
De eerste koperplaat is gesigneerd door Frans Hogenberg, die volgens Ortelius praktisch alle kaarten voor de eerste editie van het Theatrum gagraveerd heeft. De wereldkaart van Abraham Ortelius is door de grote bekendheid via het succesvolle Theatrum waarschijnlijk de meest nagevolgde in het vierde kwart van de zestiende eeuw. Direct en indirect, geheel of gedeeltelijk, werkte het kaartbeeld door in vele andere uitgaven. In houtsnede gecopieerd zien we het bijvoorbeeld terug in de Cosmographia van Sebastian Münster, de editie uit 1575, verzorgd door François de Belle-Forest. Ook in zakatlasjes kwam hij in het klein voor, zoals (vanzelfsprekend) in het Epitome van Galle. Het standaardwerk van Rodney Shirley geeft via de indexen en overzichten een beeld van de invloed van de wereldkaart uit het Theatrum Orbis Terrarum.