UvA-logo Kaart van Holland, 1570

Meer details: 810 kb

Hollandiae antiquorum Catthorum sedis nova descriptio / auctore Iacobo Daventria.
Schaal [ca. 1:400.000].
[Antwerpen : Van Diest, 1570]
1 kaart : kopergravure ; 33,5 x 47 cm, met kader 35 x 49 cm.
Tweede staat, die vanaf 1587 een meer gestippelde dan golvende zee laat zien.
Verso: Latijnse tekst, signatuur 42.
Uit: Theatrum Orbis Terrarum 1591.
Van den Broecke, Ortelius atlas maps 79.2; Karrow, Mapmakers sixteenth century 1/27; Koeman, Atlantes Neerlandici Ort 1A-1D [19]; Meurer, Fontes 19.
* Kaartenzl 33-35-53 / 12898M [KNAG].

De kaart van Holland, 'Holland oudtijds woonplaats van de Catten', heeft zich in alle edities van het Theatrum weten te handhaven. Niet alleen het kaartbeeld zelf maar in het bijzonder de koperplaat heeft een hardnekkig lang leven gehad. Van den Broecke schat tegenwoordig dat er bijna 7600 afdrukken mee gemaakt zijn. Misschien zijn het er wel meer. Enerzijds levert dat een 'saai' bibliografisch gegeven op, anderzijds heeft dit geresulteerd in onvermijdelijke cosmetische aanpassingen die toch een niet te verwaarlozen variatie in uiterlijke details opleverden. Afgezien van slijtageverschillen zijn er tot dusver vier opzettelijk veranderde staten bekend. In de eerste staat zijn de grote wateren en de zee van een golfjespatroon voorzien. Vanaf 1587 zien we dat de golfjes zo weggesleten zijn dat men het noodzakelijk achtte het fletse beeld met behulp van een puntjesstructuur wat op te halen. Met ingang van de Franse editie uit 1598 is slechts een kleine aanvulling waar te nemen: het toponiem 'Tysterbant' is toegevoegd ter hoogte van de stad Tiel. Na 1612, tenslotte, werd de koperplaat nog ťťn maal up-to-date gebracht door de inmiddels drooggevallen Beemster als polder weer te geven. De oriŽntatie van de kaart, liggend, met het noorden links, is slechts door praktische motieven ingegeven. De langgerekte vorm van het gewest leverde zo de meest efficiŽnte bladvulling op. In tegenstelling tot 'staand' vormgegeven kaarten blijft de beschrifting bij het raadplegen van de atlas prettig leesbaar.
De basisgegevens voor de kaart stammen uit de jaren veertig van de zestiende eeuw. In 1542 verscheen het voorbeeld, de negenbladige kaart van Holland in Mechelen, vervaardigd door Jacob van Deventer. Het is niet waarschijnlijk dat Ortelius zijn kaart uitsluitend en rechtstreeks ontleend heeft aan de grote kaart van Van Deventer. In de jaren vijftig en zestig verschenen er al compilaties van Van Deventers werk in ItaliŽ. Bertelli, Forlani en Tramezini lieten kaarten verschijnen die een vergelijkbaar formaat hadden. Bovendien verscheen in 1565 de met 'C.D.H.' gesigneerde kaart van Holland (afb. 32), die een prikkelende gelijkenis - geografisch en qua layout - vertoont met die van Ortelius. In hetzelfde jaar verscheen ook een soortgelijke kaart bij Gerard de Jode. Ondanks de gelijkenissen vertonen zij ook alle kleine en grotere verschillen, wat het niet eenvoudig maakt een definitieve uitspraak te doen over hun exacte interrelatie. Hoe dan ook, Ortelius is er wel in geslaagd om via zijn talloze atlaskaarten het kaartbeeld van Van Deventer een grotere verspreiding te geven dan Van Deventers kaart ooit zelf had kunnen bewerkstelligen. Van de oorspronkelijke grote kaart van Van Deventer is nog slechts ťťn exemplaar over, en dan nog slechts een tweede druk, door Bernard van den Putte uitgegeven in 1558.