UvA-logo Twee varianten van de eerste uitgave van het Theatrum, 1570



Meer details: 399 kb

Theatrum Orbis Terrarum. [Editio princeps].
[Colofon:] Auctoris aere & cura impressum absolutumque apud Aegid. Coppenium Diesth, Antverpiae xx Maii M.D.LXX.
Met 53 kaarten in kopergravure, in 1 perkamenten band ; 39,5 x 29,5 cm.
Burger, Geographie en reizen p. 5 [1]; Koeman, Atlantes Neerlandici, Ort 1A; Sijmons, Catalogue of atlases 239.
Deze eerste editie werd door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap verworven uit de catalogus Gťographie et Voyages (1910) van Antiquariaat Frederik Muller.
Dit exemplaar stond model voor de facsimile-uitgave in de reeks Theatrum Orbis Terrarum (Amsterdam, 1964).
* OF 72-30 [KNAG]


Theatrum Orbis Terrarum.
[Colofon:] Auctoris aere & cura impressum absolutumque apud Aegid. Coppenium Diesth, Antverpiae M.D.LXX.
Met 53 kaarten in kopergravure, in 1 (recente) lederen band ; 41 x 29 cm.
Burger, Geographie en reizen p. 5 [2]; Koeman, Atlantes Neerlandici, Ort 1D; Sijmons, Catalogue of atlases 239.
* 1802 A 14

In 1570 verscheen te Antwerpen, na jarenlange voorbereiding, de eerste zelfstandige wereldatlas, het Theatrum Orbis Terrarum. De kaarten waren door Abraham Ortelius zo geredigeerd, dat zij qua formaat en inhoudelijke samenhang een overzichtelijke, zelfstandige kaartserie in druk vormden. Voor de kaarten gebruikte Abraham Ortelius de beste voorbeelden die in Europa voorhanden waren. Dit was mogelijk door de intensieve contacten die hij onderhield met vele kaartmakers en geleerden. Het Theatrum begon in 1570 met 53 kaartbladen. In 1598 waren dat al 119 bladen. Op de achterzijde van elk blad werd een beschrijving afgedrukt van het afgebeelde gebied. Uitgaven werden verzorgd in het Latijn, Duits, Frans, Nederlands, Spaans, Engels en Italiaans. Actualisering van verouderde Theatrum-uitgaven was mogelijk door het toevoegen van een Additamentum, een apart uitgegeven set nieuwe kaarten. Tot 1597 werden er vijf van dergelijke aanvullingen samengesteld. Kort na Ortelius' dood werd het Theatrum eigendom van de Antwerpse prenten-, kaartenhandelaar en uitgever Johannes Baptista Vrients, die tot 1609 nog een aantal uitgaven verzorgde. In 1612, tenslotte, gaf Balthasar Moretus, de zoon en opvolger van Jan Moretus, nog drie edities uit, in het Latijn, Spaans en Italiaans.
De gegraveerde titelpagina bleef steeds in principe hetzelfde. Het motief was een vroege 'noordelijke' navolging van Renaissance titelpagina's, die vaak in ItaliŽ werden gebruikt voor boeken op folio-formaat. Op het klassieke 'toneel' staat de titel vermeld. Erboven troont de zinnebeeldige keizerin der continenten, Europa. De titel wordt links geflankeerd door AziŽ, als oriŽntaalse prinses, en rechts door Afrika, een negerin met een vlammend hoofd en een balsemtwijg uit Egypte in de hand. Amerika zit als nieuwkomer op de laagste trede. Het afgehakte hoofd verwijst naar kannibalisme. Van het Zuidland, tenslotte, was slechts het noordelijke uitsteeksel, Magellanica (de buste) bekend. Het vuur onder dit veronderstelde, incomplete Zuidland symboliseert Vuurland. Het theater van de landen der aarde kon aanvangen. Het Theatrum ving altijd aan met een wereldkaart, gevolgd door de vier continenten. Daarna werd, te beginnen met de Britse Eilanden, geheel Europa doorgewerkt naar de landen van Oost- en Zuidoost-Europa. In een veel kleiner aantal overzichtskaarten volgden dan de gebieden in AziŽ en Afrika.