UBA home

 


*  Moderne wereldatlas
*  Abraham Ortelius
*  Theatrum Orbis Terrarum
*  Kaarten Theatrum Orbis Terrarum
*  Het Parergon
*  Kaarten uit het Parergon
*  Theatrum op zakformaat
*  Twee tijdgenoten
*  Amsterdamse wereldatlas



Naar een moderne wereldatlas (1-4)

Vóór het Theatrum Orbis Terrarum een doorslaand succes werd als wereldatlas, verschenen al vanaf 1477 gedrukte uitgaven van Claudius Ptolemaeus' 'Geographia', een algemene inleiding in de klassieke geografie met een bijlage van kaarten van de Oude Wereld. De 'Geographia' speelde een belangrijke rol in de evolutie van het wereldbeeld in de Renaissance. Verbeterde uitgaven bevatten naast klassieke ook nieuwe kaarten. In de zestiende eeuw ontstonden bovendien de eerste zogenaamde 'atlassen factice', niet aan een vaste compositie gebonden verzamelingen van gedrukte eenbladskaarten.

  1. De Geographia van Ptolemaeus, uitgegeven in Rome, 1490
    Geographiae liber primus haec habet ... / Claudius Ptolemaeus.
    Hoc opus Ptholomei memorabile quidem et insigne exactissima diligentia castigatum iucondo quodam caractere impressum fuit et completum Rome anno a nativitate domini MCCCCLXXXX, die IV. Novembris. Arte ac impensis Petri de Turre.

  2. De Geographia van Ptolemaeus, uitgegeven in Venetië, 1511
    Liber geographiae cum tabulis et universali figura et cum additione locorum quae a recentionibus reperta sunt.
    Venetiis per Jacobum Pentium de Leucho 1511.

  3. De Geographia van Ptolemaeus, uitgegeven in Straatsburg, 1513
    Claudii Ptolemaei viri Alexandrini Geographiae opus novissima traductione Graecorum archetypis castigatissime pressum ...
    Anno Christi Opt. Max. M D XIII. Marcii XII. Pressus hic Ptolemaeus Argentinae vigilantissima castigatione, industriaque Ioannis Schotti urbis indigenae.

  4. Kaart van Gelderland door Forlani en Camocio, zoals die voorkwam in Lafreri-atlassen
    Gelriae, Cliviae, Iuliae, nec non aliarum regionum adiacentium nova descriptio / Pauli Forlani Veronensis incidente.(br> Schaal [ca. 1:400.000].
    Anno MDLXIII, Venetiis. Apud Joannem Franciscum Camocium.


Abraham Ortelius (5-6)

Vele publicaties zijn inmiddels verschenen over het leven en werk van Abraham Ortelius. Hij leefde en werkte in Antwerpen in de roerigste tijd die de stad ooit doormaakte. Niettemin was de Scheldestad nog steeds een handelsmetropool van bijzondere betekenis, een kruispunt van goederen en mensen, met een diepgeworteld cultureel leven. Mede dankzij Ortelius' grote kennis van zaken en zijn intensieve contacten met geleerden in heel Europa kon hier de eerste wereldatlas ontstaan.

  1. Twee boekwerken uit het bezit van Abraham Ortelius
    De Geographia van Ptolemaeus, uitgave Lyons-Vienne 1541
    Claudii Ptolemaei Alexandrini Geographicae enarrationis, libri octo : ex Bilibaldi Pirckeymheri tralatione, sed ad Graeca & prisca exemplaria à Michaele Villanovano secundò recogniti, & locis innumeris denuò castigati ...
    Prostant Lugduni apud Hugonem à Porta. M. D. XLI.
    Excudebat Gaspar Trechsel, Viennae M.D.XLI.

    Bibliotheca sive antiquitates urbis Constantinopolitanae, uitgave Straatsburg 1578
    Bibliotheca sive antiquitates urbis Constantinopolitanae.
    Argentorati, excudebat Nicolaus Wyriot, Anno M. D. LXXVIII.

  2. Drie brieven van en aan Ortelius
    • Brief van Abraham Ortelius aan Emanuel van Meteren, Antwerpen, 3 juli 1559
    • Brief van Abraham Ortelius aan Emanuel van Meteren, Antwerpen, 27 augustus 1566
    • Brief van Guillaume Postel aan Abraham Ortelius, Parijs, 24 april 1567


Het Theatrum Orbis Terrarum (7-21)

De eerste druk van Ortelius' atlas, het Theatrum Orbis Terrarum, verscheen in mei 1570 in Antwerpen. Bij Aegidius Coppens van Diest en later Christoffel Plantijn zouden tijdens het leven van Ortelius meer dan twintig uitgaven van de persen komen, tezamen vele duizenden exemplaren in vijf verschillende talen. Met 'Additamenta' kon een atlas geactualiseerd en uitgebreid worden. In 1601 deden de erven van Ortelius de rechten over aan Johannes Baptista Vrients, die tot aan zijn dood in 1612 nog verscheidene uitgaven verzorgde, waaronder de niet eerder verschenen Engelstalige en Italiaanse.

  1. De eerste twee uitgaven van het Theatrum, 1570
    Theatrum Orbis Terrarum.
    [Editio princeps].
    Auctoris aere & cura impressum absolutumque apud Aegid. Coppenium Diesth, Antverpiae xx Maii M.D.LXX.

    Theatrum Orbis Terrarum.
    Auctoris aere & cura impressum absolutumque apud Aegid. Coppenium Diesth, Antverpiae M.D.LXX.

  2. De derde uitgave in het Latijn, 1571
    Theatrum Orbis Terrarum.
    Auctoris aere & cura impressum absolutumque apud Aegid. Coppenium Diesth, Antverpiae M.D.LXXI.

  3. De eerste uitgave in het Nederlands, 1571
    Theatre, oft toonneel des aerdt-bodems : waer inne te siene sijn de landttafelen van de geheele weerelt ...
    Deur verseuck ende costen des auteurs is dit werck ghedruckt by Gielis van Diest ghesworen boeck-drucker der C.Mt. Tot Antwerpen M.CCCCC.LXXI.

  4. De eerste uitgave in het Duits, 1572, met een aanvulling uit 1573
    Theatrum oder Schawplatz des Erdbodems, warin die Landttafell der gantzen Weldt, mit sambt aine der selben kurtze Erklarung zu sehen ist / durch Abrahamum Ortelium.
    Durch Bevelch unnd Becostigung des Authors hatt diss Buch getruckht Gielis von Diesth geschworener Buchtruckher der Kuniglicher Maiestat tzo Antorff. M.CCCCC.LXXII.

  5. De uitgave in het Latijn, 1575, de enige die gedrukt werd bij Aegidius Radaeus, samengebonden met Additamentum III, 1584
    Theatrum orbis terrarum : opus nunc denuò ab ipso auctore recognitum, multisquè locis castigatum, & quamplurimis novis tabulis atquè commentarijs auctum.
    Auctoris aere et cura impressum absolutùmque apud Aegidium Radaeum Gandensem.
    Antverpiae M.D.LXXV.
    Additamentum III. Theatri orbis terrarum / Abrahamus Ortelius geographiae studiosis.
    Cum imperij, Belgicae, et Brabantiae privilegijs M.D.LXXXIV. Antverpiae Ambivaritorum.

  6. De eerste bij Plantijn gedrukte uitgave, in het Latijn, 1579
    Theatrum orbis terrarum : opus nunc denuo ab ipso auctore recognitum, multisquè locis castigatum, & quamplurimis novis tabulis atquè commentarijs auctum.
    Auctoris aere & cura impressum, absolutùmque apud Christophorum Plantinum, Antverpiae, M.D.LXXIX.

  7. De tweede bij Plantijn gedrukte uitgave in het Latijn, 1584
    Theatrum orbis terrarum : opus nunc tertio ab ipso auctore recognitum, multisquè locis castigatum, & quamplurimis novis tabulis atquè commentarijs auctum.
    Antverpiae, auctoris aere & cura impressum, absolutùmque apud Cristophorum Plantinum, Antverpiae M.D.LXXXIIII.

  8. Twee varianten van de Latijnse uitgave, 1595
    Theatrum orbis terrarum : opus nunc denuo ab ipso auctore recognitum, multisqué locis castigatum; & quamplurimis novis tabulis atquè commentarijs auctum.
    [Antverpiae, ex officina Plantiniana, M.D.XCV].

  9. Het vijfde Additamentum, 1595
    Additamentum quintum, Theatri orbis terrarum / Abrahamus Ortelius geographiae studiosis.
    Antverpiae, ex officina Plantiniana, M.D.XCV. Cum Imperij, Belgicae, & Brabantiae privilegijs.

  10. De laatste 'Ortelius-uitgave', in het Frans, 1598
    Theatre de l'univers : contenant les cartes de tout le monde, avec une brieve declaration d'icelles / par Abraham Ortelius. Le tout reveu, amendé ... par le mesme autheur. M.D.XCVIII.
    A Anvers, de l'imprimerie Plantinienne, pour Abraham Ortel autheur mesme de ce livre. M.CCCCC.XCVIII.

  11. De tweede uitgave in het Spaans, het eerste Theatrum uitgegeven door Vrients, 1602
    Theatro d'el orbe de la tierra de Abraham Ortello : el qual antes el estremo dia de su vida por la postrera vez ha emendado, y con nuevas tablas y commentarios augmentado y esclarescido.
    En Anveres, en la emprenta Plantiniana, a costas de Iuan Baptista Vrintio. Anno M.DCII.

  12. Twee verschillende exemplaren van de Latijnse uitgave door Vrients, 1603
    Theatrum orbis terrarum / Abrahami Orteli Antverp. Geographi Regii.
    Tabulis aliquot novis vitaq. auctoris illustratum. Editio ultima.
    Antverpiae, apud Ioannem Bapt. Vrintium. Anno M.D.CIII.

  13. De laatste uitgave in het Nederlands, circa 1610
    Theatrum orbis terrarum / Abrahami Orteli Antverp. Geographi Regii.
    Dit Tonneel des aert-bodems van Abraham Ortelius is te koope t'Antwerpen, inden Plantijnschen winckel, by de weduwe ende sonen van Ian Moerentorf, [1610 of later].

  14. Een willekeurig samengestelde atlas factice met kaarten uit het Theatrum en Parergon, circa 1584-1595
    [Theatrum orbis terrarum].
    [S.l. : s.n., tussen 1584 en 1595].

  15. Atlas van de Nederlanden, samengesteld met behulp van kaarten uit het Theatrum, uitgegeven door Vrients in 1603
    Germania Inferior vulgo Nederlant, Gallice Pays-Bas ... frontieres.
    Antverpiae, apud Ioannem Bapt. Vrintium, anno M.DC.III.


De kaarten uit het Theatrum Orbis Terrarum (22-48)

Voor de productie van de kaarten in het Theatrum werden tijdens het leven van Ortelius in totaal 178 koperplaten gebruikt, waarvan sommige in alle edities afgedrukt werden. Andere hadden een zo korte levensduur dat hun afdrukken veel zeldzamer zijn. Door slijtage was het nodig de koperplaten bij te werken. Ook waren nu en dan verbeteringen gewenst. Zo zijn van sommige platen een groot aantal 'staten' te onderscheiden. De kaarten werden gegraveerd door Frans Hogenberg, Johannes van Doetecum en de gebroeders Arsenius. Vaak werd op de kaart de oorspronkelijke samensteller vermeld en soms ook het jaartal. De naam van Ortelius is lang niet altijd op alle kaarten te vinden.
In sierlijke cartouches, gewoonlijk ontleend aan beschikbare voorbeelden, werden de titel, legenda en andere teksten zoals opdrachten, spreuken en gedichten geplaatst. Decoraties van allerlei aard konden verder het kaartbeeld verfraaien. Niet zelden gebeurde dat om gebrek aan kennis ter plekke te camoufleren. De kaarten in een atlas konden met de hand ingekleurd worden. Ook was het mogelijk ze ongekleurd te laten, dat was vanzelfsprekend goedkoper. Beide uitvoeringen hebben hun eigen charme. Ortelius zelf was begonnen als kaartkleurder maar gaf later te kennen de voorkeur te geven aan ongekleurde kaarten. De getoonde kaarten laten beide mogelijkheden zien. De kleuren kunnen betoverend zijn, maar de gravure die zij bedekken ook.

  1. De wereldkaarten uit achtereenvolgens 1570, 1586 en 1587
    Typus orbis terrarum / Franciscus Hogenbergus sculpsit.
    Schaal [ca. 1:80.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

    Typus orbis terrarum.
    Schaal [ca. 1:80.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1586].

    Typus orbis terrarum / Ab. Ortelius describ. cum privilegio decennali. 1587.
    Schaal [ca. 1:80.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1587].

  2. Kaart van Amerika, 1587
    Americae sive novi orbis, nova descriptio / Ab. Ortelius delineab. et excudeb. 1587.
    Schaal [ca. 1:41.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1587].

  3. Kaarten van Culiacan en de Grote Antillen, 1579
    Culiacanae, Americae regionis, descriptio = Hispaniolae, Cubae, aliarumque insularum circumiacentium, delineatio.
    Schaal [ca. 1:1.700.000] en [ca. 1:8.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1579].

  4. Kaart van de Britse Eilanden, 1570
    Angliae, Scotiae et Hiberniae, sive Britannicar. insularum descriptio.
    Schaal [ca. 1:2.500.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  5. Kaart van de Azoren, 1584
    Açores Insulae.
    Schaal [ca. 1:1.700.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1584].

  6. Kaart van Frankrijk, 1570
    Galliae regni potentiss. nova descriptio / Ioanne Ioliveto auctore.
    Schaal [ca. 1:3.700.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  7. Kaart van Noordwest Frankrijk, 1598
    Caletensium et Bononiensium ditionis accurata delineatio / descripta & edita a Nicolao Nicolai Delphinate Parisijs 1558 = Veromanduorum eorumque confinium exactissima descript. / Iohanne Surhonio auctore.
    Schaal [ca. 1:200.000] elk.
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1598].

  8. Kaart van Midden-Europa, 1570
    Germania.
    Schaal [ca. 1:3.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  9. Kaart van de Nederlanden, 1570
    Descriptio Germaniae Inferioris.
    Schaal [ca. 1:1.100.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  10. Kaart van Holland, 1570
    Hollandiae antiquorum Catthorum sedis nova descriptio / auctore Iacobo Daventria.
    Schaal [ca. 1:400.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  11. Friesland, Groningen, Drenthe en Oost-Friesland, 1570
    Oost ende West Vrieslandts beschrijvinghe = Utriusque Frisiorum regionis noviss. descriptio. 1568.
    Schaal [ca. 1:400.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  12. Kaart van Friesland, 1579
    Frisia Occidentalis / Sibrandus Leonis Leovardiensis describ.
    Schaal [ca. 1:300.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1579].

  13. Kaart van Denemarken, 1570
    Daniae regni typus.
    Schaal [ca. 1:2.150.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  14. Kaart van Salzburg en omgeving, de eerste en de tweede koperplaat uit respectievelijk 1570 en 1592
    Salisburgensis iurisdictionis, locorumque vicinorum vera descriptio / auctore Marco Secznagel Salisburgense.
    Schaal [ca. 1:560.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

    Salisburgensis iurisdictionis, locorumque vicinorum vera descriptio / auctore Marco Secznagel Salisburgense.
    Schaal [ca. 1:560.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1592].

  15. Kaart van Italië, 1570
    Italiae novissima descriptio / auctore Iacobo Castaldo Pedemontano.
    Schaal [ca. 1:2.700.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  16. Kaart van de Ligurische kust bij Genua, 1608
    Serenissimae reipublicae Genuensis ducatus et dominii nova descriptio.
    Schaal [ca. 1:750.000].
    [Antwerpen : Johannes Baptista Vrients, 1608].

  17. Kaart van het eiland Ischia, 1590
    Ischia, quae olim Aenaria : ab Aeneae classe hic appulsa sic nominata. 1590 / Iulius Iasolinus describ.
    Schaal [ca. 1:100.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1590].

  18. Kaart van Cyprus, 1573
    Cypri insulae nova descript. 1573 / Ioannes à Deutecum f.
    Schaal [ca. 1:430.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1573].

  19. Kaart van Oost-Pruisen, 1595
    Prussiae vera descriptio / per Gaspar. Henneberg. Ehrlichens.
    Schaal [ca. 1:900.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1595].

  20. Kaart van de Noordelijke gebieden, 1570
    Septentrionalium regionum descrip.
    Schaal [ca. 1:10.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  21. Kaart van IJsland, 1587
    Islandia / A. Ortel. excud. 1585.
    Schaal [ca. 1:1.700.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1587].

  22. Kaart van Rusland, 1570
    Russiae, Moscoviae et Tartariae descriptio / auctore Antonio Ienkensono Anglo, edita Londini anno 1562 ...
    Schaal [ca. 1:12.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  23. Kaart van Japan, 1595
    Iaponiae insulae descriptio / Ludoico Teisera auctore.
    Schaal [ca. 1:4.750.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1595].

  24. Kaart van Zuidoost-Azië, 1570
    Indiae Orientalis, insularumque adiacentium typus.
    Schaal [ca. 1:21.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1570].

  25. Kaart van het Turkse Rijk, 1579
    Turcici Imperii descriptio.
    Schaal [ca. 1:12.300.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1579].

  26. Kaart van Marokko, 1595
    Fessae, et Marocchi regna Africae celeberr. / describebat Abrah. Ortelius. 1595.
    Schaal [ca. 1:3.500.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1595].


Het Parergon (48-49)

In het Parergon, de atlas van de klassieke wereld, kon Ortelius zijn bijzondere voorliefde voor en grote kennis van de klassieke oudheid kwijt. In tegenstelling tot het Theatrum is het Parergon vrijwel uitsluitend origineel werk van Ortelius zelf. Door diepgaande studie van de klassieke historieschrijvers wist Ortelius een 'moderne' geschiedkundige atlas van de Oude Wereld samen te stellen die tot in de achttiende eeuw navolging kreeg. Het Parergon komt niet vaak zelfstandig voor. Het maakte meestal als bijlage deel uit van het Theatrum. De laatste en meest uitgebreide uitgave uit 1624 werd als enige separaat verkocht door Balthasar Moretus.

  1. Geschiedkundige atlas factice, samengesteld met behulp van kaarten uit het Parergon, waaraan toegevoegd kaarten uit de Geographia van Ptolemaeus door Gerard Mercator in de uitgave 1695
    [Parergon].
    [S.l. : s.n., in of na 1609 en vóór 1624].
    Samengebonden met: Claudii Ptolemaei tabulae geographicae orbis terrarum veteribus cogniti, Leiden en Franeker, 1695.

  2. De laatste uitgave van het Parergon door Balthasar Moretus, 1624
    Abrahami Ortelii Theatri orbis terrarum parergon : sive veteris geographiae tabulae, commentarijs geographicis et historicis illustratae ... cura et studio Balthasaris Moreti.
    Antverpiae, ex officina Plantiniana, M.DC.XXIV.


De kaarten uit het Parergon (50-56)

Abraham Ortelius tekende 38 kaarten voor het Parergon. In 1579 werden de eerste drie kaarten opgenomen in het Theatrum. Ook onderwerpen uit het Oude- en Nieuwe Testament werden in kaart gebracht. De kaarten werden voornamelijk gegraveerd door Jan Wierix. In de laatste editie uit 1624 werd ook de 'Peutinger kaart' opgenomen, bestaande uit acht segmenten, afgedrukt op vier atlasbladen. Veel Parergon-kaarten komen voor zonder tekst op de achterzijde. Zij waren afzonderlijk verkrijgbaar en werden voor andere doeleinden gebruikt.

  1. Kaart van de reis en het leven van aartsvader Abraham, 1590
    Abrahami patriarchae peregrinatio, et vita / Abrahamo Ortelio Antverpiano auctore.
    Schaal [ca. 1:1.200.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1590].

  2. Religieuze kaart van het westelijk deel van de Oude Wereld, 1624
    Lumen historiarum per occidentem / ex conatibus Fran. Haraei Antverpiae.
    Schaal [ca. 1:11.000.000].
    [Antwerpen : Balthasar Moretus, 1624].

  3. Kaart van het Romeinse Rijk, 1579
    Romani Imperii imago.
    Schaal [ca. 1:15.000.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1579].

  4. Kaart van de Nederlanden in de Oudheid, 1584
    Belgii veteris typus / ex conatibus geographicis Abrahami Ortelij.
    Schaal [ca. 1:1.400.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius], 1584.

  5. Kaart van Midden-Europa in de Oudheid, 1595
    Germaniae veteris typus / ex conatibus geographicis Abrah. Ortelij.
    Schaal [ca. 1:3.500.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1595].

  6. Kaart van Egypte in de Oudheid, 1584
    Aegyptus antiqua / ex conatibus geographicis Ab. Ortelii.
    Schaal [ca. 1:1.450.000].
    [Antwerpen : Abraham Ortelius, 1584].

  7. Romeinse wegenkaart, de 'Tabula Peutingeriana', gereproduceerd door Abraham Ortelius, uitgegeven kort na zijn dood in december 1598 door Johannes Moretus
    Tabula itineraria : ex illustri Peutingerorum Bibliotheca quae Augustae Vindel. est : beneficio Marci Velseri septemviri Augustani in lucem edita. Nobilissimo viro Marco Velsero R.P. Augustanae septemviro Ioannes Moretus typographus Antverp. S.P.D.
    Antverpiae è typographeio nostro. Kal. Decemb. M.D.XCVIII.


Het Theatrum op zakformaat (57-69)

Niet lang na het verschijnen van het grote Theatrum kwam Philips Galle op het idee een goedkope, handzame zakuitgave samen te stellen, het Epitome. Hij graveerde de kaarten zelf, liet een tekst in dichtvorm maken door Pieter Heyns en koos Christoffel Plantijn als drukker. Vele taaluitgaven met evenzovele namen zagen het licht: 'Miroir du Monde', 'Spieghel der Werelt', 'Enchridion', 'Epitome' en 'Breve compendio dal Theatro Orteliano'. Drie hoofdgroepen zijn te onderscheiden. De eerste edities met de koperplaten van Philips Galle (nrs. 57-66), de vanaf 1601 verschenen Epitome's met platen door de gebroeders Arsenius (nr. 67) en tenslotte de zelfstandige Italiaanse drukken (nrs. 68-69). Dit succesvolle volksatlasje werd het prototype voor alle latere zakuitgaven, de betaalbare pendanten van de kostbare folio-atlassen.

  1. Het 'Epitome' in het Frans, 1579
    Le miroir du monde : reduict premièrement en rithme Brabançonne, par M. P. Heyns; et maintenant tourné en prose Françoise: auquel se represente clairement & au vif, tant par figures que caracteres, la vraye situation, nature, & proprieté de la terre universelle ...
    A Anvers, de l'imprimerie de Christophle Plantin, pour Philippe Galle. M. D. LXXIX.

  2. Het 'Epitome' in het Nederlands, 1583
    Spieghel der werelt : gestelt in ryme door M. Peeter Heyns: waer inne letterlijck ende figuerlijck de gheleghentheyt, nature, ende aert aller landen claerlijck afgebeeldt ende beschreven wordt ... Van nieuws oversien, ghebetert, ende vermeerdert met veel schoon caerten.
    T'Antwerpen, by Christoffel Plantijn, voor Philips Galle. M. D. LXXXIII.

  3. Het Enchiridion, het eerste 'Epitome' in het Latijn, 1585
    Theatri orbis terrarum enchiridion : minoribus tabulis per Philippum Gallaeum exaratum: et carmine heroico, ex variis geographis & poëtis collecto, per Hugonem Favolium illustratum.
    Antwerpiae excudebat Philippo Gallaeo Christophorus Plantinus M.D.LXXXV.

  4. Het Epitome in het Frans, 1588
    Epitome du theatre du monde, d'Abraham Ortelius : auquel se represente, tant par figures que characteres, la vraye situation, nature, & proprieté de la terre universelle. Reveu, corrigé & augmenté de plusieurs cartes, pour la troisiesme fois.
    A Anvers, de l'imprimerie de Christofle Plantin, pour Philippe Galle. M.D.LXXXVIII.

  5. Twee Epitome's in het Latijn, 1589
    Epitome Theatri Orteliani : praecipuarum orbis regionum delineationes, minoribus tabulis expressas, brevioribusque declarationibus illustratas, continens.
    Antverpiae, Philippo Gallaeo excudebat Christophus Plantinus. M.D.LXXXIX.

  6. Het 'Epitome' in het Italiaans, 1593
    Theatro d'Abrahamo Ortelio : ridotto in forma piccola, augumentato di molte carte nuove ... Tradotto in lingua Italiana da Giovanni Paulet. Al. ill.mo. s.or il s.or Pietro di Hennin Conte di Boussu.
    In Anversa nella stamparia Plantiniana, M.D.XVIII. A le spese di Philippo Gallo.

  7. Het Epitome in het Latijn, door Arnold Coninx uitgegeven, 1595
    Epitome Theatri Orteliani : praecipuarum orbis regionum delineationes, minoribus tabulis expressas, brevioribusque declarationibus illustratas, continens.
    Nova editio, multis locis emendata, & octodecim novis tabulis aucta.
    Antverpiae, Philippo Gallaeo excudebat Arnoldus Coninx. Anno M.D.XCV.

  8. Het Epitome in het Latijn, voor het eerst door Johannes Baptista Vrients uitgegeven, 1601
    Epitome Theatri Orteliani : praecipuarum orbis regionum delineationes, minoribus tabulis expressas, brevioribusque declarationibus illustratas, continens.
    Editio ultima, multis locis emendata, & novis aliquot tabulis aucta.
    Antverpiae, apud Ioannem Bapt. Vrientium Anno M.DCI. Cum gratia & privilegio.

  9. Het 'Epitome' in het Frans, uitgegeven door Vrients, 1602
    Abrege du Theatre, d'Ortelius : contenant la description des principales parties & regions du monde, representees en petites cartes, & illustrees de sommaires expositions.
    Dernière edition, corrigee en plusieurs lieux, & augmentee de quelques cartes nouvelles.
    A Anvers, chez Jean Baptiste Vrients, anno 1602 avecque privilege.

  10. Het 'Epitome' in het Italiaans, uitgegeven door Vrients, 1602
    Breve compendio dal Theatro Orteliano : contenendo la delineatione de tutti li regioni principali, del mondo, stampate in tavole piccole, & illustrate con brevi declaratione.
    La postreme editione in molti luoghi emendata & con alcune tavole nuove augmentata.
    In Anverso, appresso Gioanni Battista Vrientio. Anno M.D.II. [M.D.CII]. Con gratia & privilegio.

  11. Het Epitome in het Latijn (met een Franse titel), uitgegeven door Vrients, 1609
    L'épitome du Theatre de l'univers, d'Abraham Ortelius : nouvellement recogneu, augmenté et restauré de meseure géographique par Michel Coignet mathemat. d'Anvers.
    Antverpiae, sumptibus Ioannis Bapt. Vrintii an. M.DCIX.

  12. De Italiaanse zakuitgave van het Theatrum, uitgeven in Brescia, 1598
    Il theatro del mondo di Abraamo Ortelio : nel quale distintamente si dimonstrano in tavole tutte le provincie, regni, & paesi del mondo, al presente conosciuti; con la descrittione delle città, castelli, monti, mari, laghi, & fiumi di essi; la popolationi, i costumi, le ricchezze, & altri particolari desiderabili ...
    In Brescia, appresso la Compagnia Bresciana, MDXCVIII. Con licenza de superiori.

  13. Vier zeventiende-eeuwse Italiaanse zakuitgaven van het Theatrum, uitgegeven in Venetië in ca. 1655, 1679, 1683 en 1684
    Theatro del mondo di Abraamo Ortelio : nel quale distintamente si dimostrano, in tavole, tutte le provincie, regni, & paesi del mondo. Con la descrittione delle città, territorij, castelli, monti, mari, laghi, & fiumi, le popolationi, i costumi, le ricchezze, & ogn'altra particolarità ...
    Venetia, appresso il Turrini, [ca. 1655].

    Theatro del mondo di Abraamo Ortelio : nel quale si dà notitia distinta di tutte le provincie, regni, & paesi del mondo. Con la descrittione delle città, territorij, castelli, monti, mari, laghi, & fiumi, le popolationi i costumi, le ricchezze, & ogn'altra particolarità ...
    In Venetia, M.DC.LXXIX. Presso Stefano Curti. Con licenza de' superiori, e privileggio.

    Theatro del mondo di Abraamo Ortelio : nel quale si dà notitia distinta di tutte le provincie, regni, & paesi del mondo. Con la descrittione delle città, territorij, castelli, monti, mari, laghi, & fiumi, le popolationi i costumi, le ricchezze, & ogn'altra particolarità ...
    In Venetia, M.DC.LXXXIII. Presso Steffano Curti. Con licenza de' superiori, e privileggio.

    Theatro del mondo di Abraamo Ortelio : nel quale si dà notitia distinta di tutte le provincie, regni, & paesi del mondo. Con la descrittione delle città, territorij, castelli, monti, mari, laghi, e fiumi; le popolationi, i costumi, le ricchezze, & ogn'altra particolarità ...
    Venetia, MDCLXXXIV. Appresso il Brigna. Con licenza de' superiori, e privileggio.


Twee tijdgenoten en hun atlassen: Gerard de Jode en Gerard Mercator (70-72)

Gelijktijdig met Abraham Ortelius waren concurrent Gerard de Jode in Antwerpen en vriend Gerard Mercator in Duisburg bezig met het voorbereiden van een atlas.

  1. Het Speculum Orbis Terrarum door Gerard de Jode, uitgegeven in 1578
    Speculum orbis terrarum.
    Venundantur Antverpiae, in platea vulgò dicta, de Cateleyne Vesten, ad intersigne Floreni aurati, in aedibus Gerardi de Iode. Typis Gerardi Smits.

  2. Het eerst verschenen gedeelte van de Atlas van Gerard Mercator, de Zeventien Provinciën, Duisburg, 1585
    Gli XVII Provincie de gli Paesi Bassi, come Fiandria, Brabantia, Hollanda, Zelanda &c. con gli termini de gli paesi vicini / diligentimente descritti da Gerardo Mercatore, cosmographo dell Illustrissimo Duca di Cleve &c.
    Stampato in Duysburgh, [1585].

  3. De voltooide Atlas van Gerard Mercator, 1595
    Atlas sive cosmographiae meditationes de fabrica mundi et fabricati figura / Gerardo Mercatore Rupelmundano, illustrissimi ducis Julie Clivie & Motis &c. cosmographo auctore. Cum privilegio.
    Duisburgi Clivorum, [1595].


De Amsterdamse voortzetting van de wereldatlas (73-74)

Na de aankoop in 1604 van de platen van de Atlas van Gerard Mercator werd in 1606 deze geïmporteerde atlas door Jodocus Hondius in Amsterdam uitgegeven. Daarmee kreeg het Antwerpse Theatrum Orbis Terrarum een geduchte concurrent, die uiteindelijk de weg zou effenen voor 'echte' Amsterdamse atlassen. De uitgeverijen van Blaeu en Janssonius bestendigden het Amsterdamse succes, dat het einde zou betekenen van het Theatrum van Ortelius.

  1. De 'Appendix', de eerste wereldatlas door Willem Janszoon Blaeu, derde editie uit 1631
    Appendix Theatri A. Ortelii et Atlantis G. Mercatoris, continens tabulas geographicas diversarum orbis regionum, nunc primam editas cum descriptionibus.
    Amsterodami, apud Guiljelmum Blaeuw, Anno M DC XXXI.

  2. De eerste uitgave in het Nederlands van Mercators Atlas, uitgegeven door Johannes Janssonius, 1634
    Gerardi Mercatoris et I. Hondii atlas, ofte afbeeldinghe vande gantsche weerldt : daer in vertoont worden seer vele caerten van alle de voornaemste coninckryken, landen en provintien ... nu eerst uyt het Latyn in onse Nederlantsche tale getranslateert.
    Tot Amsterdam : by Ian Ianssen, Ao.D. 1634.

 
Terug naar boven

Laatste wijzigingen: 29 mei 1998