Home 
Strijd om ... het Grondgebied




 Grondgebied 
 Stad
 Water

Duitse karikatuurkaart van het strijdtoneel in Europa, 1915 (Cat.nr.1)

Duitse karikatuurkaart van het strijdtoneel in Europa, 1915
Meer details [102 kB]

Gedrängte Frühjahrsübersicht von Europa im Jahre 1915 : Massstab bis auf weiteres 3 gegen 7 / A.K. gez. u. lith. 1915 ; Druck von Gebrüder Lüdeking.
Schaal [ca. 1:7.000.000].
Hamburg : Verlag von Lucas Gräfe, 1915.
Kaart : lithografie, in kleur ; 50 x 65 cm.

* Kaartenzl 109-05-15 [KNAG]

Strijd om het territorium wordt nog wel eens op een humoristische en satirische wijze in beeld gebracht, in spotprenten en landkaarten. Deze Duitse karikatuurkaart van Europa uit 1915 toont hoe luchtig men in die fase nog naar de oorlog kon kijken. Na afloop van de Eerste Wereldoorlog, toen iedereen doordrongen was geraakt van de gruwelijkheden en zinloosheid van deze ‘Grote Oorlog’, was dat niet meer denkbaar.

Overal werden tientallen van dit soort kaarten uitgegeven. Ook de Engelsen hadden een uitgebreid repertoire. Op deze kaart is zien is hoe de Duitsers dachten over de verschillende volkeren, de oorlogvoerende partijen en de territoriale kwesties in Europa. Diverse trieste en vermakelijke details vallen op bij een nauwkeuriger bestuderen van de kaart.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Etnische kaart van Zuidoost-Europa, 1989-1992 (Cat.nr.8)

Etnische kaart van Zuidoost-Europa, 1989-1992
Meer details: [77 kB] of [143 kB]

Nationality map of East Central and Southeast Europe = Nationalitätenkarte Ostmittel- und Südosteuropa = Közep- és Délkelet-Európa nemzetiségi térképe 1989-1992 / author: Sebök Lázló.
Schaal 1:2.000.000.
München ; Budapest : Südost Institut ; Teleki Lázló Foundation, 1998.
Kaart : offet, in kleur ; 64 x 89 cm.

* Gesch. Teleki Lázló Foundation, Institute for Central European Studies, Boedapest

In de ideologie van het nationalisme hoort een staatkundige grens samen te vallen met de etnische grens. In werkelijkheid is dat echter vaak niet het geval. Daarvan is de situatie op de Balkan een wel zeer uitgesproken voorbeeld. Door de drie grootmachten Oostenrijk-Hongarije, Turkije en Rusland is altijd getwist over het gebied. Later hebben de Duitsers, zowel in de Eerste als in de Tweede Wereldoorlog, gevochten om de heerschappij op het schiereiland. Al die verstoringen uit een lang verleden zijn niet zonder gevolgen gebleven. Op vele plekken lopen de etnische lijnen, bepaald door ras, religie en taal, volkomen door elkaar.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Postkaart van Midden-Europa, met de staatkundige verdeling volgens het Weens Congres in 1815, uitgegeven in 1816 (Cat.nr.9)

Postkaart van Midden-Europa, met de staatkundige verdeling volgens het Weens Congres in 1815, uitgegeven in 1816
Meer details: [109 kB] of [206 kB]

Nouvelle carte des postes de l'Allemagne ou des pays situés au centre de l'Europe : divisée dans ses états d'après le Congrès de Vienne et les derniers traités de Paris : avec des supplémens jusqu'à Petersbourg, Moscou, Madrid et Stockholm / nouvellement dressée par A.P.H. Nordmann.
Schaal [ca. 1:1.600.000].
Vienne ; Mannheim ; Milan : Artaria, 1816.
Kaart in 4 bladen : kopergravure, handgekleurd ; totaal 99 x 143 cm.

* UBA Kaartenzl VI 12 E 5 (62)

Voor de grootmachten van Europa was het na het Waterloo van Napoleon duidelijk, dat er een definitieve, allesomvattende staatkundige herindeling diende te komen. Deze kaart uit 1816 is onmiddellijk aan de nieuwe situatie, zoals in 1815 in Wenen vastgesteld, aangepast en laat een aantal ingrijpende territoriale veranderingen zien. Zuid- en Noord-Nederland zijn weer samengevoegd. Het Habsburgse, Russische en Ottomaanse Rijk staan als overheersende machtsblokken op de kaart afgebeeld. Hoewel Nederland en België in 1839 weer scheidden, is de afgebeelde situatie lange tijd opmerkelijk stabiel gebleven.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Europa in de 13e druk van de Bosatlas, 1897 (Cat.nr.10)

Europa in de 13e druk van de Bosatlas, 1897
Meer details [117 kB]

Europa.
Schaal 1:15.000.000.
[Groningen : J.B. Wolters, 1897].
Kaart : lithografie, in kleur ; 31,5 x 38,5 cm.
Kaart V in: Bos' schoolatlas der geheele aarde / P.R. Bos. – Dertiende, verbeterde en vermeerderde druk. – Te Groningen bij J.B. Wolters, 1897.

* UBA Kaartenzl V 5 A 13

Deze kaart laat de grote rijken zien zoals deze voor de Eerste Wereldoorlog nog bestonden. Oostenrijk en Hongarije vormen samen het Habsburgse Rijk. Duitsland is hier, dankzij Bismarck, als één land op de kaart te zien en Polen bestaat niet meer; het is verdeeld door de Russen en de Duitsers. Ook de Baltische staten, Tsjechië, Slowakije en vele staten op de Balkan zijn onvindbaar. Montenegro daarentegen bestaat wel als onafhankelijke staat. Turkije, het Ottomaanse Rijk, ligt nog uitgestrekt over grote gebieden ten noordwesten van de Bosporus en de Dardanellen.

West-Europa heeft zijn hedendaagse vorm al bijna volledig aangenomen. Ierland is nog niet onafhankelijk; Andorra, Luxemburg, België en zelfs IJsland zijn al enige tijd onafhankelijke staten.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Europa in de 27e druk van de Bosatlas, 1922 (Cat.nr.11)

Europa in de 27e druk van de Bosatlas, 1922
Meer details [116 kB]

Europa.
Schaal 1:15.000.000.
[Groningen ; Den Haag : J.B. Wolters, 1922]
Kaart : lithografie, in kleur ; 32 x 38,5 cm.
Kaart 5 in: Bos' schoolatlas der geheele aarde / herzien door J.F. Niermeyer. – Zeven en twintigste verbeterde en vermeerderde druk. – Bij J.B. Wolters' U.M. - Groningen, Den Haag, 1922.

* UBA 1257 A 17

De Bosatlas deed, onder leiding van J.F. Niermeyer, zijn uiterste best de veranderlijke grenzen tijdens en kort na de periode 1914-’18 te volgen. Soms moesten gebieden, zoals het witte strookje ‘Memelgebied’ naast Litouwen, dat tot 1923 onder Frans mandaat stond, vooralsnog wit blijven. Na de Eerste Wereldoorlog bleef er van het Duitse, het Oostenrijkse en het Ottomaanse Rijk erg weinig over. Polen, Estland, Letland en Litouwen kwamen weer op de kaart. Tsjechoslowakije en Joegoslavië werden gevormd en Frankrijk en België kregen extra gebieden toegekend, waaronder Elzas-Lotharingen, Eupen, Malmédy en omstreken. Ook de Finnen, de Roemenen, Bulgaren en Grieken kregen een aanmerkelijke uitbreiding van hun territorium toebedeeld.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Europa in de 38e druk van de Bosatlas, 1951 (Cat.nr.12)

Europa in de 38e druk van de Bosatlas, 1951
Meer details [119 kB]

Europa (staatkundig).
Schaal 1:15.000.000.
[Groningen ; Djakarta : J.B. Wolters, 1951].
Kaart : offset, in kleur ; 32 x 38,5 cm.
Kaart 6 in: Bos-Niermeyer schoolatlas der gehele aarde / herzien door P. Eibergen. – Acht en dertigste verbeterde en vermeerderde druk. – J.B. Wolters - Groningen, Djakarta - 1951.

* UBA Kaartenzl V 5 A 38

Het territoriale krachtenspel in Midden-Europa veroorzaakte opnieuw een grote staatkundige verschuiving na de Tweede Wereldoorlog. Vooral Duitsland moest verder inkrimpen, waarbij Polen opschoof naar het westen. Verscheidene gebieden en staten, zoals de Baltische landen en Armenië, verdwenen opnieuw. Moldavië, Oekraïne, Wit-Rusland, Kazachstan en de Kaukasus-staten kregen een aparte status binnen het Sovjet Rijk. Om zoveel mogelijk satellietstaten via eigen grondgebied onder controle te kunnen houden werden de Ciskarpaten op 29 juni 1945 bij de toenmalige Sovjet Unie ingelijfd. Finland raakte de rechtstreekse verbinding met de Noordelijke IJszee kwijt, alsook een deel van Karelië (in het zuidoosten).

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Nederlandse annexatievoorstellen uit 1945 (Cat.nr.13)

Nederlandse annexatievoorstellen uit 1945
Meer details [136 kB]

Grensvoorstel volgens plan A (meest uitgebreide annexatie van noordwestelijk Duitsland, inclusief het Ruhrgebied)

Direct na de oorlog laaide de discussie op over al dan niet ingrijpende correcties van de nationale oostgrens. Drie voorstellen tot gebiedsuitbreiding zijn te vinden in de publicatie 'De toekomstige territoriale begrenzing van Nederland' door W.B. Kloos.

Het hier in kaart gebrachte voorstel A werd als 'radicale, internationale oplossing' gepresenteerd. Rond 2½ miljoen Duitsers zouden moeten assimileren in Nederlands staatsverband. Duitse agressie zou met deze grenzen voortaan uitgesloten zijn, aldus het commentaar. Alle grondstofvoorraden werden in deze variant over de omliggende landen verdeeld. Hoofddoel was dat de Duitsers aan banden moesten worden gelegd.
 

Nederlandse annexatievoorstellen uit 1945, plan B
Meer details [137 kB]

Grensvoorstel volgens plan B (rechttrekken Nederlandse oostgrens)

Het grensvoorstel volgens plan B stond een zogenaamde 'gematigde, nationale oplossing' voor. Deze aanmerkelijk minder grote gebiedsuitbreiding zou overwogen moeten worden wanneer Nederland niet bij de tenuitvoerlegging van de vredesbepalingen zou worden betrokken maar het land wel door de geallieerden de gelegenheid zou worden geboden een grenscorrectie door te voeren. Een bescheiden grenscorrectie, een 'nette' gebiedsannexatie, zo verklaart de tekst, om het schoonheidsfoutje van de zo kronkelige oostgrens geografisch recht te trekken.
 

Nederlandse annexatievoorstellen uit 1945, plan C
Meer details [130 kB]

Grensvoorstel volgens plan C ("bescheidener" annexatieplan, exclusief het Ruhrgebied)

Een vergaand concept was het grensvoorstel volgens plan C, de 'radicale, nationale oplossing'. Bij de grenscorrectie die hier werd voorgesteld, zou de gehele Duitse bevolking uit het geannexeerde gebied, een 50 à 100 kilometer brede zone langs de oostgrens, moeten worden verwijderd. Daarbij werden twee keuzemogelijkheden voorgesteld: annexatie mét of zónder Keulen en grote delen van het net buiten het Ruhrgebied gelegen Noord-Krefelder steenkolenbekken. Deze versie zou een flinke compensatie voor de geleden oorlogsschade met zich mee brengen en de groei van de Nederlandse bevolking tot aan het jaar 2000 mogelijk maken, zonder zorgen over haar bestaansmogelijkheden. De 'evacuatie' van 3 à 4½ miljoen Duitsers, de kolonisatie van de ontruimde gebieden en de wederopbouw zou wel wat voeten in de aarde hebben en stagnerend kunnen werken op het herstel van Nederland en Nederlands-Indië, zo verwachtte de schrijver.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Kaart van Afrika door J. van Wijk Roelandszn., ca. 1850 (Cat.nr.15)

Kaart van Afrika door J. van Wijk Roelandszn., ca. 1850
Meer details [92 kB]

Afrika / naar de beste bronnen vervaardigd onder toezigt van J. van Wijk Roelandszn. ; op steen geteekend en gegraveerd door J. Jaeger ; gedrukt ter Steendrukkerij van J. Oomkens.

Schaal [ca. 1:18.500.000].
Te Groningen : bij J. Oomkens J.Zoon, [na 1851].
Kaart : lithografie, gedeeltelijk handgekleurd ; 47 x 55 cm.
Uit: Atlas der geheele aarde … / bewerkt door J. van Wijk Roelandszoon en J. Jaeger. – [3e druk]. – Groningen : J. Oomkens J.Zoon, [na 1851].

* UBA Kaartenzl 66-16-18

De exploratie van de Afrikaanse binnenlanden was in 1850 ten opzichte van vroeger eeuwen nog nauwelijks gevorderd. Duidelijk blijkt uit deze kaart dat in principe alleen de kuststreken van belang waren; daar bevonden zich de cruciale handelsposten. Grote stroken kust, de geelgekleurde bijvoorbeeld, waren nog niet verdeeld. Andere delen werden op deze kaart zelfs verkeerd ingekleurd. Doordat de Europeanen zo kustgericht dachten, werden de grenzen bij het ‘verdelen’ van dit continent niets ontziend, haaks op de kustlijn, het binnenland ingetrokken. Hieruit kunnen veel actuele etnisch-territoriale spanningen en brandhaarden in Afrika worden verklaard.

De staatkundige kaart van Afrika zou er heel anders uitzien wanneer de Europeanen de grenzen tussen de etnische groepen meer geëerbiedigd hadden bij het vaststellen van de koloniale grenzen. George Peter Murdock, antropoloog en Afrika-kenner, ontwierp zo’n kaart omstreeks 1955.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Afrika in de 31e druk van de Bosatlas, 1927 (Cat.nr.16)

Afrika in de 31e druk van de Bosatlas, 1927
Meer details [110 kB]

Afrika.
Schaal 1:25.000.000.
[Groningen ; Den Haag : J.B. Wolters, 1927].
Kaart : lithografie, in kleur ; 32 x 39 cm.
Kaart 39 in: Bos-Niermeyer schoolatlas der geheele aarde / herzien door B.A. Kwast. – Eenendertigste druk. – Bij J.B. Wolters' U.M. – Groningen, Den Haag, 1927.

* UBA Kaartenzl V 5 A 31

Tussen 1880 en 1900 kreeg de kolonisatie van vrijwel het gehele Afrikaanse continent in hoog tempo haar beslag. Ook voor dit proces is de Bosatlas, met zijn regelmatig herziene drukken, een weergaloze monitor. Vanaf 1877, toen de kaart van de binnenlanden van Afrika nog praktisch ‘wit’ was, tot op heden, nu de laatste staten zelfstandigheid hebben verkregen, is de opkomst en neergang van het kolonialisme goed te volgen. Afrika is in deze uitgave van 1927 afgebeeld zoals de koloniale machten het uiteindelijk hebben verdeeld. Opvallend is de vaak rechtlijnige territoriale indeling die de kolonisatoren op het Afrikaanse achterland toepasten.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Vluchtelingen in Afrika in de 51e druk van de Bosatlas, 1995 (Cat.nr.17)

Vluchtelingen in Afrika in de 51e druk van de Bosatlas, 1995
Meer details [98 kB]

Afrika.
Schaal 1:25.000.000.
[Groningen : Wolters-Noordhoff Atlasproducties, 1995].
Kaart : offset, in kleur ; 31 x 36,5 cm. Met 3 bijkaarten (elk 1:75.000.000). Dit is bijkaart D: Vluchtelingen.
Bladzijde 132/133 in: De grote Bosatlas : voor mavo / havo / vwo. – Eenenvijftigste editie ; eerste oplage. – Groningen : Wolters-Noordhoff Atlasprodukties, 1995.

* UBA Kaartenzl Zl I 5 D 9

Grootscheepse dekolonisatie vond plaats in de jaren ’60 van de 20e eeuw. Hoewel het merendeel van de staten in die periode zelfstandig werd, is de indeling van het continent in 1995 toch weer anders dan in de voorgaande twee decennia. Op de hoofdkaart van Afrika zijn, behalve de uiteenlopende jaartallen van onafhankelijkheid, ook de meest recente staten als Eritrea en Zimbabwe aangegeven.

De Bosatlassen vertonen zelf ook een evolutie. Toonden oude edities uitsluitend of vooral topografisch getinte verschijnselen zoals politieke grenzen en ‘natuurkundige’ kaarten, steeds meer wordt – getuige de bijkaartjes – thematisch materiaal aangereikt, dat primair van didactisch belang is voor het aardrijkskunde-onderwijs.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Australië in de 11e druk van de Bosatlas, 1893 (Cat.nr.19)
Australië in de 11e druk van de Bosatlas, 1893
Meer details [59 kB]

Australië.
Schaal 1:56.000.000.
[Groningen : J.B. Wolters, 1893].
Kaart : lithografie, in kleur ; 19 x 32 cm.
Kaart LIII (segment) in: Bos' schoolatlas der geheele aarde. – 11e, verbeterde en vermeerderde druk. – Te Groningen : bij J.B. Wolters, 1893.

* UBA Kaartenzl V 5 A 11

Geografische namen leiden doorgaans een hardnekkig lang leven. De oude Nederlandse benaming van Australië is daarvan een mooi voorbeeld.

De westkust van Australië werd in 1616 toevallig ontdekt door de Nederlander Dirk Hartog. Vervolgens werd de kust meermalen per ongeluk aangedaan door Nederlandse Oostindiëvaarders die, na de oversteek vanaf Kaap de Goede Hoop dwars over de Indische Oceaan (om de in tegengestelde richting waaiende passaat te ontwijken) te laat de koers naar het noorden verlegden om bij hun eindbestemming Java te kunnen belanden. Abel Tasman verkende in de jaren 1642-1644 een belangrijk deel van de contouren van dit pas ontdekte continent, waarna al deze informatie als primeur op de in Amsterdam uitgegeven kaarten verscheen. Het nieuwe werelddeel kreeg op de grote wereldkaart van Joan Blaeu uit 1648 de onbetwiste Nederlandse benaming 'Nieuw-Holland', verlatiniseerd tot 'Hollandia Nova'. Tot in het begin van de 19e eeuw volgden de buitenlandse kaartuitgevers trouw de naamgeving van de toonaangevende Nederlandse cartografen. Onder invloed van de Engelse kolonisatie veranderde dat en moest geleidelijk de naam 'Nieuw-Holland' plaats maken voor de naam 'Australia'.

De Nederlanders hadden blijkbaar meer tijd nodig om afstand te kunnen doen van de trotse eigen benaming, zodat bijvoorbeeld in de Bosatlas tot in 1893 de – allang in onbruik geraakte – oude benaming gehandhaafd bleef, naast de inmiddels internationaal ingeburgerde naam 'Australië'.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Strijd om het territorium op postzegels: Joegoslavië (Cat.nr.14)

De post(zegel)geschiedenis van de westelijke Balkan laat de grote staatkundige veranderingen in dit deel van Europa prachtig zien. De eerste postadministraties geven de Oostenrijks-Hongaarse overwinningen weer op de inkrimpende Turkse staat, de verzelfstandiging van een aantal koninkrijken en de veranderingen tijdens de Eerste Wereldoorlog. Na 1918 is de moeizame eenwording zichtbaar van wat Joegoslavië zou worden, onderbroken door de Tweede Wereldoorlog. Na 1990 is het gewelddadige uiteenvallen van deze multi-etnische staat te illustreren, tot en met de recente postzegeluitgiften van Kosovo.

 


 Grondgebied 
 Stad
 Water

Strijd om het territorium op postzegels: Marokko (Cat.nr.18)
Strijd om het territorium op postzegels: Marokko
Meer details [136 kB]

Een exemplaar uit een collectie van circa 70 postzegels met betrekking tot de meer recente geschiedenis van Marokko, speciaal voor deze tentoonstelling geselecteerd door Arthur Steegh en Ton Dietz.

Deze verzameling wordt tentoongesteld als hommage aan Prof. Willem F. Heinemeijer.

Afbeeldingen 23 en 23a

* Uit privébezit

De post(zegel)geschiedenis van Marokko illustreert allerlei facetten van het opkomende Europese kolonialisme en later van de onafhankelijkheid en het inlijven van de voormalige Spaanse Sahara. In Marokko zijn in het begin van de koloniale tijd allerlei particuliere postdiensten actief, naast die van postagentschappen van een aantal Europese staten en van de precaire Marokkaanse staat zelf. Gaandeweg komt de postdienst in handen van de Spaanse en de Franse staat en betekent de onafhankelijkheid in 1956 een samengaan van de ex-Franse en ex-Spaanse postadministraties. Wanneer Spanje zich later terugtrekt uit de Spaanse Sahara wordt dit gebied opgedeeld door Marokko en Mauritanië. Dat wordt echter niet geaccepteerd door Algerije en door een onafhankelijkheidsbeweging.

Voor het vastleggen van territoriale claims, zoals die op de Westelijke Sahara, is een kaart uitermate geschikt. Deze strijd om de territoriale zeggenschap is dan ook beeldend in kaart gebracht door de strijdende partijen.Wanneer zo'n kaart bovendien op een postzegel wordt afgebeeld, is de verspreiding ervan in binnen- en buitenland gegarandeerd. Echter, sinds Marokko in 1975 zijn kaart belangrijk naar het zuiden uitbreidde, ondersteund door de 'Groene Mars', waarbij ongeveer 350.000 Marokkanen het gebied binnentrokken, verkeert het opgeëiste gebied nog steeds in een politiek vacuüm.

Willem F. Heinemeijer in Marokko (foto)
Meer details [61 kB]

Willem F. Heinemeijer in Marokko

De 'Marokko-postzegeltentoonstelling' wordt gepresenteerd ter nagedachtenis aan Prof. Dr. Willem Heinemeijer (1922-1999), hoogleraar Sociale Geografie aan de UvA, Marokko-kenner en filatelist.