Tegenstellingen arm en rijk in São Paulo (Cat.nr.2)

São Paulo : tegenstellingen arm en rijk (foto: Peter van Bolhuis).

* Afdeling Geografie & Planologie UvA

De strijd om de ruimte manifesteert zich onder meer in de sociale verdeling van de ruimte in steden. Deze verdeling heeft soms een subtiel karakter en is bijna niet merkbaar voor een ongeoefend oog. Maar de verdeling kan ook heel scherp en open zijn. De sociale uitersten wonen dan welhaast bij elkaar op de stoep. Een dergelijke scherpe tweedeling in de samenleving kunnen we hier zien in de Braziliaanse stad São Paulo. De ongelijkheid in de samenleving kan nauwelijks indringender worden weergegeven.

Siena in het stedenboek van Johannes Janssonius, 1657 (Cat.nr.21)

Siena.
Schaal [ca. 1:3.700].
[Amsterdam : Johannes Janssonius, 1657].
Vogelvluchtkaart : kopergravure ; 36 x 43,5 cm.
Kaart fol. 70 in: Illustriorum Italiae urbium tabulae, cum appendice celebriorum in Maris Mediterranei insulis civitatum. – Amstelodami : ex officina Joannis Janssonii, [1657].

* In: UBA Kaartenzl 1801 A 8

De stad Siena in Toscane ligt op deze gravure uit Janssonius’ stedenboek als een zelfbewuste, zelfstandige nederzetting binnen haar 13e-eeuwse muren, scherp afgescheiden van het omringende platteland. Grote economische en culturele bloei maakte van Siena een welvarende stad die veel te verliezen had en die zich derhalve genoodzaakt voelde zich radicaal te verdedigen tegen elke potentiële dreiging van buitenaf. Het contrast tussen de stad en het overheerste platteland werd instandgehouden door fysieke maatregelen, zoals de zware ommuring, maar ook door privileges zoals het heffen van tolrechten en dergelijke.
Het aardige van Siena is dat de stad, gelegen op een heuveltop, nog steeds scherp afgebakend is van het ommeland en wonderlijk compact is gebleven.
 

In het stadhuis van Siena bevindt zich onder meer dit fresco van Simone Martini (1284-1344), waarop staat afgebeeld de Condottiere Giudoriccio da Fogliano. Deze beroepssoldaat was door de stad Siena ingehuurd om een stadje in de buurt met de grond gelijk te maken. Siena’s ambachtsgilden meenden dat deze ‘suburb’, waar lonen en belastingen veel lager waren, hen oneerlijke concurrentie aandeed.

Siena moest het uiteindelijk, in de 17e eeuw, afleggen tegen Florence, vanwaar de Medici met ijzeren hand geheel Toscane onder controle brachten. Dat verklaart wellicht het nog steeds compacte karakter van Siena; het kon en mocht gewoon niet verder groeien, omdat dat ten koste van Florence zou gaan. Onbeduidend werd Siena daarmee overigens niet. Het bleef een van de belangrijkste financiële centra van het gebied.

Venetië door Joachim Ottens, eerste kwart 18e eeuw (Cat.nr.22)

Venetia.
Schaal [ca. 1: 8.000].
t' Amsterdam : by Ioachim Ottens op de Nieuwendyck in de Werelt-caart, [ca. 1719-1725].
Vogelvluchtkaart in 2 gemonteerde bladen : kopergravure, handgekleurd ; totaal 49 x 70 cm.
In: Atlas maior : cum generales omnium totius orbis regnorum, rerumpubl. … tabulas geographicas continens … / collectus et … dispositus ab Reinero Ottens. – Tomus VI. – Amstelaedami : apud viduam ac filios Ioachimi Ottens, [ca. 1719-1725].

* In: UBA 519 A 6
 

Ook al werden joden pas later verplicht zich te vestigen in het getto van de stad, toch steekt op de beroemde, gedetailleerde grote kaart van Venetië uit 1500 het getto reeds duidelijk af ten opzichte van de overige bebouwing. Het aanvankelijk min of meer vrijwillige isolement van de Venetiaanse joden werd in 1516 een officieel en daarmee gedwongen isolement. Men veronderstelt wel dat de soortnaam ‘getto’ afkomstig is van de naam van de Venetiaanse wijk ‘Getto Nuovo’, hetgeen ‘nieuwe ijzergieterij’ betekent.

Het gedetailleerde kaartbeeld van Jacopo di Barbari uit 1500 bleef, gezien de karakteristieke en tamelijk onveranderlijke vorm van Venetië, de richtlijn voor zeer vele plattegronden in de eeuwen erna. De vogelvluchtpresentatie en de oriëntatie van het oorspronkelijke meesterwerk laten dat gemakkelijk vaststellen. Vele details kwamen gewoon in de oude vorm terug. Zo ook een minder op de voorgrond tredend element als het getto, dat inmiddels in werkelijkheid binnen het toegemeten territorium steeds afwijkender ruimtelijke proporties was gaan vertonen.
De hier gepresenteerde fraai ogende prent bevestigt dit.
 

Deze actuele foto toont de hoge etagebouw – zich scherp aftekenend tegenover de omringende bebouwing – die geleidelijk ontstaan is door een eeuwenlang proces van verdichting in het ingeklemde getto van Venetië. Het sociaal-ruimtelijk krachtenspel heeft geleid tot een knellend isolement.

Pas in de 19e eeuw kwam de thematische cartografie goed op gang. Anders dan topografische elementen kwamen nu ook andere verschijnselen met een ruimtelijke dimensie in beeld.

Deze kaart is vervaardigd om de verspreiding, de intensiteit en het verloop van de cholera-epidemie in Amsterdam van 1 juni tot 18 oktober 1866 zichtbaar te maken. Omdat cholera een ziekte is die samenhangt met gebrek aan hygiëne en vervuild drinkwater, dus meestal armoede, weerspiegelt zij zonder dat te willen ook een ander verschijnsel: de ruimtelijk verspreiding van arm en rijk in de stad. Dat de thematische cartografie nog in de kinderschoenen stond mag wel blijken uit de gebrekkige weergave; de cirkeldiagrammen per buurt zijn moeilijk in één oogopslag interpreteerbaar. De twintig weken worden elk met een apart gekleurde sector in de cirkels per elk der vijftig buurten aangegeven. Waar zo’n sector inderdaad gekleurd is zijn er sterfgevallen te betreuren; het aantal staat in een rood cijfertje naast de desbetreffende sector. Wat het duidelijkst naar voren komt is dat de zwaarst gekleurde cirkels in arme, vervuilde volksbuurten met een slechte medisch-hygiënische infrastructuur voorkomen en lege of bijna lege cirkels in de "betere" buurten.

'Redlining' van woonwijken in Baltimore, 1937 (Cat.nr.23)

Street map of the Baltimore Area : residential security map.

Afgebeeld op bladzijde 66 in: Historical atlas of the United States 1888-1988. – Washington D.C. : National Geographic Society, 1988.

* In: UBA Kaartenzl Zl II A 93

De 'Historical atlas of the United States' laat tal van sociaal-geografische onderwerpen zien. Eén daarvan is de segregatie, nog steeds een actueel en gevoelig onderwerp. De kaart 'Baltimore Area' uit 1937 toont een voorbeeld van 'redlining'. De kaart werd door de ‘Home Owners Loan Corporation’ gebruikt bij woningtaxaties. We zien de buurten, gerangschikt van best (groen) tot slechtst (rood). De hoogste kwalificatie is toegekend aan de nieuwe, blanke suburbane gebieden. De laagste positie wordt ingenomen door de oude buurten in het centrum, waar veel niet-blanken woonden met een laag inkomen. Om huiseigenaren te beschermen tegen daling van huizenprijzen, wat vaak gebeurde als gevolg van het intrekken van zwarte gezinnen in een buurt, werden de verschillende wijken ingedeeld naar inkomen en waarde van de huizen. Daarmee werd behalve buurtdiscriminatie ook rassensegregatie in de hand gewerkt.

Religiekaart van Belfast, volgens gegevens uit 1991 (Cat.nr.24)

The Belfast urban area : distribution of Catholics 1991 / [Frederic W. Boal].
Schaal [ca. 1:100.000].
Belfast : The Queen’s University of Belfast, School of Geography, [ca. 1999].
Kaart ; 29,5 x 21 cm.

* Gesch. Frederick W. Boal, Belfast

Ook langs de lijnen van religie wordt de ruimte geclaimd en verdeeld, zo laat deze kaart zich interpreteren. Hij toont de verspreiding van katholieken en protestanten in 1991 in Belfast, Noord-Ierland. De zwarte gebieden zijn praktisch geheel katholiek, in de donkergrijze gebieden wonen vrijwel alleen protestanten. Naar tijd en sociale klasse zijn er nuanceringen te bespeuren in de mate van segregatie. In perioden van verhoogde spanning nam de segregatietendens, of de wens die te accentueren, toe. Ook blijkt dat de segregatie tussen de beide religies het hoogst is in arbeidersbuurten en dat die afneemt in wijken waar overwegend hogere sociale klassen woonachtig zijn.

De 'Peace Walls' van Belfast (Cat.nr.25)

Location map of the Belfast 'Peace Walls' (1998).
Schaal [ca. 1:55.000].
Belfast : The Queen's University of Belfast, School of Geography, [ca. 1999].
Kaart ; 21 x 39,5 cm.

* Gesch. Frederick W. Boal, Belfast

De aanzienlijke religieus-sociaal bepaalde ruimtelijke tegenstellingen in Belfast werden lange tijd niet door middel van fysieke barrières benadrukt. Na de grote rellen van 1969 werden echter muren, hekken en blokkades neergezet, de zogenaamde 'Peace Lines' of 'Peace Walls'. De kaart toont de locaties van deze barrières. De 'Peace Lines' waren bedoeld om de scheiding tussen katholiek en protestant te verscherpen, met het idee dat daardoor het conflict zou verminderen. In feite getuigden zij van een gebrek aan vertrouwen in elkaars bedoelingen.

De 'Peace Lines' langs Cupar Way, Belfast (foto: David Spence).
Het voorkomen van deze fysieke scheidslijnen is zeer verschillend: decoratieve stenen en kersenbomen, stenen en hekwerk en dergelijke.

Het zwarte getto van Los Angeles (Cat.nr.26)

Percent black population : Metropolitan Los Angeles and Orange Counties 1990 / Eugene Turner and James P. Allen.
Schaal [ca. 1:410.000].
Northridge : Department of Geography, California State University, 1991.

* Uit privébezit

De scherpe scheiding tussen de zwarte bevolking en overige bevolkingscategorieën is helder zichtbaar in veel Amerikaanse steden. De 'Atlas of population patterns in Metropolitan Los Angeles and Orange counties’ legt interessante spreidingspatronen – en de dynamiek daarin – bloot van de etnische groeperingen. Een uitgesproken voorbeeld daarvan is de kaart 'Percent black population'. Zeer uitgestrekte wijken kunnen werkelijk het etiket zwart getto krijgen, zoals South Central in Los Angeles laat zien. De gebieden breidden hun grenzen steeds verder uit. Van noord naar zuid in het op de kaart aangegeven gebied strekt het zwarte getto zich uit over een afstand van zo’n 25 kilometer!

Kaart van burgerwijk LVII in Amsterdam, getekend door Caspar Philips Jacobsz. in 1765 (Cat.nr.28)

Wyk LVII : onder de Ed. manhafte heer Kapitein Ian Hartgers Asschenberg / C. Philips Jacobsz. del. et fe. 1765.
Schaal [ca. 1:1.600].
[Amsterdam] : F.W. Greebe excudit, [1765].
Kaart : kopergravure ; 48,5 x 67,5 cm.

* UBA Kaartenzl VI E 26 (139) [Coll. A.M. v. d. Waal]

Sociale verschillen op micro-niveau zijn met een geoefend oog vaak gemakkelijk van kaarten af te lezen. Een mooi voorbeeld bieden de zogenaamde ‘Burgerwijkkaarten’ die, voornamelijk in 18e eeuw, werden vervaardigd van vele Amsterdamse wijken, ten dienste van de burgerwacht. Zij zijn bijzonder grootschalig en laten de perceelsindeling zien, waardoor zij ons meer vertellen dan de gebruikelijke stadsplattegronden. Wijk LVII omvat het deel van de stad tussen de Herengracht en de Lijnbaansgracht, dat begrensd wordt door de Spiegelgracht / Spiegelstraat en de Vijzelgracht / Vijzelstraat. De tentoongestelde kaart geeft bij nadere interpretatie meer prijs dan alleen minutieuze topografische gegevens. Ook zonder raadpleging van de legenda verraden de structuur en de afmetingen van de percelen of we met dure of met meer eenvoudige panden te maken hebben. De wederzijdse afhankelijkheid maakte het noodzakelijk dat arm en rijk vrij dicht bij elkaar gesitueerd moesten zijn. Daardoor bestond op wijkniveau een sociale vermenging, die op 'straatniveau' toch weer een scheiding blootlegde tussen de rijke werkgever en de nederige werknemer: de grote, dure panden aan de grachtzijde, de eenvoudige woningen, stallen en werkplaatsen in de straten erachter.

Pothuizen in de Huidenstraat bij de Herengracht te Amsterdam, de oorspronkelijke tekening door Gerrit Lamberts, 1817 (Cat.nr.29)

In de strijd om de stad zijn in de 18e en 19e eeuw wel heel scherp winnaars en verliezers te herkennen. Enerzijds werd de – in de Gouden Eeuw opgebouwde – riante vermogenspositie van veel aanzienlijke families uit de Hollandse steden, Amsterdam voorop, ongegeneerd geëtaleerd in prestigieuze grachtenpanden. Anderzijds heersten vlak naast de deur van die panden ellendige woningtoestanden, als gevolg van de economische teruggang die vooral de steden zwaar trof. Steeds grotere groepen stadsbewoners verarmden steeds meer en werden naar de verpaupering en de bedeling gedreven. Zelden beschikte een arbeider met een gezin over meer dan één kamer. De kelderwoning of het pothuis was wel het allerergste waarin men terecht kon komen. In 1873 was 7,5% van de bevolking zo ‘behuisd’: half onder de grond, het woonvertrek soms niet hoger dan 1,50 meter, vaak zonder privaat, vochtig door binnensijpelend grondwater. Het is in de 19e eeuw min of meer gebruikelijk geweest, dat bijvoorbeeld een schoenmaker in een pothuis gevestigd was en zijn gezin in de kelder daarachter woonde.

Pothuizen tegen het pand Korsjespoortsteeg 24, foto C.P. Schaap

Bij pothuizen manifesteert zich ook nog een andere strijd om de stad dan die tussen de bevoorrechten en de armen: de strijd tussen het stadsbestuur en huiseigenaren. Deze strijd is heden ten dage nog niet ten einde. In Amsterdam is het van oudsher een gewoonte geweest buiten de benepen bouwplek van het huis, op stadsgrond, allerlei zaken aan te brengen die tot het huis behoren. Vooral bij gebrek aan open achtererf, tuin, of ruimte opzij, was het erg verleidelijk aan de straatkant ruimte te winnen. Pothuizen zijn daar een voorbeeld van. Pothuizen waren oorspronkelijk huisgedeelten, die tegen de eigenlijke huizen aangebouwd werden. Het pothuis was een soort bijkeuken waar de stenen potten werden opgeborgen die vroeger in de keuken veel werden gebruikt.

De tweederangs onderkomens van toen worden tegenwoordig als waardevol historisch element in het Amsterdamse straatbeeld met zorgen omringd.

Via een computerpresentatie is interactie mogelijk, met als uitgangspunt de 'Chinatownwebsite'. Deze vertoont een schematische wereldkaart met Chinatowns. De kaart is aanklikbaar, waardoor het mogelijk is per Chinatown te 'linken' naar informatie en specifiekere websites. Op deze manier kan een grote verscheidenheid aan informatie verkregen worden, zoals bijvoorbeeld kaartjes, foto’s, geschiedschrijving, culturele manifestaties en reclame voor bedrijven en diensten in de Chinatown.

De strijd om de stad is op een eigentijdse manier het centrale onderwerp in 'De Internet@tlas van Nederland' (DIANE). Dit project brengt de schooljeugd op een genuanceerde manier in aanraking met de strijd om de stad. Verschillen in leefbaarheid worden groter. Veel leerlingen zijn zich vaak niet bewust van die verschillen. De onderzoeksvraag luidt: 'Hoe leefbaar is Nederland?' Zij mogen daarvoor 1 km² van hun eigen leefomgeving in kaart brengen en die zelf onderzoeken op leefbaarheid. Hierbij gaat het onder andere om verkeersveiligheid, groenvoorzieningen, overlast, winkelvoorzieningen enz. Die gegevens worden verzameld op bovenstaande website. Hierdoor kunnen leerlingen de leefbaarheid van hun eigen omgeving vergelijken met die van anderen. In de expositie kan men, naast andere websites, ook met dit via het internet toegankelijke project kennismaken.