Home 
Strijd om ... het Water




  Water 
Grondgebied
Stad

Handwaterpompen in West-Pokot, een droogtegebied in Kenya (Cat.nr.3)

Handwaterpompen in West-Pokot, een droogtegebied in Kenya
Meer details [67 kB]

Mensen en dieren in West-Pokot, Kenya, verdringen zich om een van de zojuist geïnstalleerde handwaterpompen.

* Afdeling Geografie & Planologie UvA

Toen in het gebied van West-Pokot, Kenya, handwaterpompen geïnstalleerd werden, bracht dat grote veranderingen teweeg. Gebieden die voorheen onbewoonbaar waren, werden dankzij het beschikbaargekomen grondwater economisch interessant en bewoonbaar. De strijd om het water was gewonnen. Echter, een nieuwe strijd ontspon zich toen hier en daar onenigheid ontstond tussen naburige stammen in de regio, die over en weer het voorheen waardeloze niemandsland voor zich claimden.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Zee zonder water: de droge bedding van het Aralmeer (Cat.nr.4)

Zee zonder water: de droge bedding van het Aralmeer
Meer details [26 kB]

Zee zonder water: havenmeester Sergei Lipatovitsj en het wrak van 'De Zwaan' op de droge bedding van het Aralmeer (foto: Dieter Tielemans).

* UBA

Negentien was Sergei Lipatovitsj toen hij voor het eerst de golven van het Aralmeer trotseerde. Acht jaar later werd hij kapitein van de 'Lebed', de 'Zwaan'. Hier ligt het schip op de droge bedding voor de havenstad Moejnak, tussen de wrakken van een vissersvloot die ooit 300 schepen groot was. Het tij begon te keren in 1964, sinds die herfst bleef de vloed weg. Overdreven irrigatie van de katoenvelden stroomopwaarts sneed de levensader van de zee af. Het water bleef zakken tot zelfs de haven opdroogde in 1981. Met het verleden als baken wacht Sergei na de schipbreuk van zijn havenstad nu nog steeds op redding. Er is weinig hoop. 'Vroeger stond ik altijd rechtop om bevel te voeren', mompelt de kapitein met rust, als hij neerzijgt op het skelet van zijn schip, de pet afneemt en zucht: 'Aral kaput, Aral kaput'.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Water in overvloed: de overstromingsramp van 1825 (Cat.nr.5)

Water in overvloed: de overstromingsramp van 1825
Meer details [65 kB]

Het bezwijken van den steenen beer, in den Waterlandschen dijk, bij Durgerdam op den namiddag van 4 februarij 1825 / H.P. Oosterhuis, del. ; W[alraad] Nieuwhoff, sculp. [Amsterdam : Schalekamp en Van de Grampel, 1826].
Historieprent : ets ; 15 x 26 cm.
Uit: N. Swart, Historisch tafereel van den zwaren watersnood [] Amsterdam : bij Schalekamp en Van de Grampel, 1826.
Ref.: Muller (Historieplaten) 6219 [1].

* UBA Prent D 785

'Het bezwijken van den steenen beer, in den Waterlandschen dijk, bij Durgerdam op den namiddag van 4 februarij 1825', illustreert het teveel aan water dat de omliggende provincies regelmatig trof toen de Zuiderzee nog haar gang kon gaan. De overstroming zette geheel Waterland (afgezien van de meeste drooggelegde meren; die waren door hun ringdijken goed beschermd) onder water.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Kaart met de overstromingen van de grote rivieren in 1784, geheel en detail (Cat.nr.32)
8
Meer details [72 kB]

Kaarte aanwijzende de overstroming van 's lands rivieren in februari en maart 1784 / opgenoomen door F. Beijerink en C. van Diest landmeters.
Schaal [ca. 1:250.000].
[S.l. : s.n., ca. 1784].
Kaart : kopergravure, gedeeltelijk handgekleurd ; 51 x 56,5 cm.

* UBA Kaartenzl 102-20-07 [KNAG]

Kaarten speelden en spelen nog altijd een belangrijke rol bij het waterstaatkundig beheer van de rivieren. Nu worden de bestanden digitaal onderhouden, vroeger was menige herziening op papier nodig om de stand van zaken bij te houden. Behalve grootschalige, professionele rivierkaarten verschenen voor de bestuurders en het grotere publiek ook algemene kaarten, vooral als er (slecht) nieuws te melden viel. Van elke overstromingsramp zijn wel overzichtelijke kaarten verschenen. Daarvan is deze kaart een goed voorbeeld.

8
Meer details [64 kB]

In 1784 waren op vele plaatsen de dijken van de Rijn, Waal en IJssel doorgebroken. De landmeters Beijerink en Van Diest hebben deze doorbraken met rood laten markeren. Door de ouderdom van het document is het zwakke rood vervaagd en nauwelijks meer te zien. Bij elke doorbraak staat evenwel ook een nummer vermeld. Met letters zijn de plaatsen aangegeven waar het ijs, de belangrijkste oorzaak van de problemen, zich had opgehoopt. Het lichtgroen ingekleurde gebied stond korte of langere tijd onder water.

Interessant is het abrupte einde van het ondergelopen land ten westen van de Betuwe en de Tielerwaard. De Diefdijk ten oosten van Leerdam, tevens de grens tussen Holland en Gelderland, is de reden van het plotselinge ophouden van de watertoevoer over land naar de Hollandse polders. De wateroverlast vanuit Gelderland is door de Hollanders altijd beschouwd als een structureel probleem; door de aanleg van deze dijk werd daaraan een einde gemaakt.

De Maasdijken moeten het allemaal hebben gehouden, gezien het ontbreken van nummers aldaar. Alleen het water van de Rijn boven Arnhem en dat van de Waal stroomde de Betuwe en het Land van Maas en Waal binnen. Daarbij kan worden aangetekend dat ook de IJssel problemen had met de afvoer van het Rijnwater. De Nederrijn en Lek hebben aanmerkelijk minder wateroverlast gekend in het jaar 1784.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Dijkdoorbraak aan de Waal bij Doornik, ter hoogte van Nijmegen, getekend door E. van Hardenberg en gegraveerd door Reinier Vinkeles en Cornelis Brouwer, 1799 (Cat.nr.33)
Dijkdoorbraak aan de Waal bij Doornik, ter hoogte van Nijmegen, getekend door E. van Hardenberg en gegraveerd door Reinier Vinkeles en Cornelis Brouwer, 1799
Meer details [77 kB]

Doorbraak van den dijk, bij Doornick, tusschen Bemmel en Lent, op den 21sten feb. 1799 / C. van Hardenberg, ad viv. del. ; Vinkeles en Brouwer, sculps.
[Amsterdam : s.n., 1800].
Historieprent : ets ; 18 x 28,5 cm.
Uit: Zillesen, Beschrijving van de watersnood. Amsterdam : [s.n.], 1800.

* UBA Prent D 19

De rivieren hebben de overheden en de bevolking in de laaggelegen gebieden van Nederland sinds mensenheugenis beziggehouden. Ook al was men alert en strijdvaardig, toch stond men vaak machteloos. Op de kaart van de overstromingen in 1784 is te zien waar zich de meest risicovolle plaatsen in de rivierdijken bevonden.

In 1799 was het ook weer raak. Nog meer dan het water zelf vormde de ijsgang op de rivieren een gevaar. De ijsdammen die het rivierbed blokkeerden veroorzaakten opstoppingen en deden de rivier overlopen. Behalve een kolkende watermassa zien we dat ook een opeenhoping van ijsschotsen het gat in de dijk passeert.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

De overlaten in Noord-Brabant en de verlegging van de Maasmond, volgens de atlas van Beekman en Schuiling, 1893 (Cat.nr.34)
De overlaten in Noord-Brabant en de verlegging van de Maasmond, volgens de atlas van Beekman en Schuiling, 1893
Meer details [43 kB]

Werking der overlaten in Noord-Brabant en de verlegging v. d. Maasmond.
Schaal [1:325.000].
[Zutphen : Thieme, 1893].
Kaart : lithografie, in kleur, 26,5 x 7 cm.
Inzetkaartje op de kaart 'Het Maas- en Rijndiluvium in Noord-Brabant en Limburg' in: Schoolatlas der geheele aarde / door A.A. Beekman en R. Schuiling. Zutphen : W.J. Thieme & Cie, [1893].

* UBA Kaartenzl I 5 D 29

Voordat de kanalisatie en normalisatie van de Maas voltooid waren kende men een 'natuurlijke' oplossing voor bedreigend hoge waterstanden van deze wispelturige regenrivier. Bepaalde delen van de dijk werden voor situaties van grote aanvoer en slechte afvoer van water met opzet laag gehouden. Deze lage gedeelten noemt men 'overlaten'. Bij extreme omstandigheden kon zo het teveel aan water over de dijk ontsnappen. Het daarachter liggende lage gebied werd tijdelijk als extra rivierbedding benut. Het graven van de Bergse Maas, vanaf Heusden naar de Amer en het Hollands Diep, en het afsnijden van vele meanders maakten een snelle afvoer van het water mogelijk en daarmee werden de overlaten overbodig.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

'Riviergezicht aan den Rijn bij Rhenen', door B. Bueninck (Cat.nr.35)
'Riviergezicht aan den Rijn bij Rhenen', door B. Bueninck
Meer details [28 kB]

Riviergezicht aan den Rijn bij Rhenen : hooge oever ; lage oever / B. Bueninck.
Groningen ; Den Haag : J.B. Wolters, [s.a.].
Wandplaat op karton, gevouwen in 2 delen : lithografie, in kleur ; 55,5 x 151,5 cm.
(P.R. Bos platen A.O.).

* UBA [Coll. voorm. Ned. Historisch Schoolmuseum]

Niet alleen exotische landschappen maar vooral ook het Nederlandse landschap werd op wandplaten vastgelegd voor het aardrijkskunde-onderwijs. De verhelderende afbeeldingen, waaronder een groot aantal op het gebied van de waterstaat, staan velen nog in het geheugen gegrift.

Dit brede riviergezicht behoort tot de werken waarmee Bernard Bueninck (1864-1933) naam heeft gemaakt. Ondanks de simpele en weinig detaillistische presentatie is de essentie van het panorama indrukwekkend neergezet. Commentaar van Jacqueline Burgers op zijn werk: 'Bij het bekijken van Buenincks wandplaten kan men zonder reserve genieten van het schoons dat Nederland vroeger te bieden had'.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Strijd tegen het rivierwater: wateroverlast in de Betuwe in februari 1995, een fotoselectie (foto's: Jan Bouwhuis, Tiel) (Cat.nr.36)
Strijd tegen het rivierwater: wateroverlast in de Betuwe in februari 1995, een fotoselectie (foto's: Jan Bouwhuis, Tiel)
Meer details [54 kB]

Beelden van de wateroverlast in de Betuwe in februari 1995, ter hoogte van Ochten.

* Gesch. Polderdistrict Betuwe, Elst

De strijd tegen het water blijft doorgaan. Ondanks uitgekiende technieken en hogere dijken blijft het gevaar van doorbraak en overstroming, mede door toedoen van de mens zelf, aanwezig. Kritieke situaties deden zich enkele malen voor in de afgelopen jaren. De Betuwe had het zwaar te verduren, zoals deze in 1995 bij Ochten (gemeente Echteld) genomen foto laat zien. Het oude beeld van te hulp geroepen militairen en zandzakken was weer actueel. Op het nippertje heeft de doorweekte dijk het gehouden en konden reeds klaarliggende plannen tot dijkverzwaring versneld uitgevoerd worden.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

De Trajectnota Zandmaas / Maasroute, 1999 (Cat.nr.37)
De Trajectnota Zandmaas / Maasroute, 1999
Meer details [146 kB]

(Overstromingsbegrenzing bij Roermond)
Trajectnota/MER Zandmaas/Maasroute : Kaarten.
Maastricht : De Maaswerken, 1999.
Trajectnota/MER Zandmaas/Maasroute / opgesteld door projectorganisatie De Maaswerken.
Werken aan de Maas van morgen.
De Trajectnota/MER is tot stand gekomen in samenw. met IWACO en DHV [...].

* Gesch. M. Damoiseau, Meetkundige Dienst Rijkswaterstaat

In het kader van de Europese bestrijding van wateroverlast en overstromingen worden vele projecten voorbereid en uitgevoerd onder het zogenoemde IRMA-programma (IRMA= Interreg Rijn Maas Activiteiten). Grensoverschrijdende samenwerking is daarbij een belangrijk uitgangspunt. De projecten worden gemiddeld voor 33,6% gesubsidieerd door steun uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling.

De Maaswerken, te onderscheiden in het deelproject Grensmaas en het deelproject Zandmaas / Maasroute, markeren de nieuwe weg die ingeslagen is ter beheersing van de grote rivieren. Landelijk en internationaal is het beleid er tegenwoordig op gericht om niet alleen defensieve maatregelen te nemen in de strijd tegen het water, maar de wispelturige rivieren vooral meer de ruimte te geven, door het verdiepen of verbreden van de bedding. Eerder voor de deelprojecten geformuleerde doelstellingen, zoals natuurontwikkeling, grindwinning en bevaarbaarheid worden, mede gedwongen door de ernstige overstromingen in 1993 en 1995, nu gecombineerd met de uitdrukkelijke bestrijding van de hoogwateroverlast. Daarbij moeten allerlei belangen in de gaten gehouden worden. Ondanks verschillen in doelstellingen en aanpak voor de onbevaarbare Grensmaas en de drukke scheepvaartroute Zandmaas / Maasroute (ten noorden van de stuw van Linne tot aan Hedel (148 km)), onderstreept de recente Trajectnota voor deze riviertracés de hoge mate van integratie van de voorbereidingen.

Bij de Trajectnota is een atlas uitgegeven als cartografische steun in de rug voor de plannenmakers en de belanghebbenden. Het eerste segment van het tracé van de Zandmaas / Maasroute, ter hoogte van Roermond, is zichtbaar op het afgebeelde kaartje. De omvang van een overstroming bij hoogwater, met de grenzen van het winterbed (rood), staan aangegeven. In vier tinten blauw van donker naar licht worden achtereenvolgens het zomerbed, de overstromingsbegrenzing voor 1/50 per jaar en die voor 1/250 en 1/1250 per jaar aangeduid.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Studiegebied ruimte voor Rijntakken, 1999 (Cat.nr.38)
Studiegebied ruimte voor Rijntakken, 1999
Meer details [38 kB]

Studiegebied ruimte voor Rijntakken / auteur: RVR.
Schaal 1:400.000.
[Arnhem] : Rijkswaterstaat, Directie Oost-Nederland, 9 maart 1999.
Kaart : offset, in kleur ; 23 x 29,5 cm.
Bron: RWS Directie Oost-Nederland.
Bijlage bij: Advies Ruimte voor Rijntakken. Arnhem : Rijkswaterstaat, Directie Oost-Nederland, 2000.

* Gesch. RWS Directie Oost-Nederland

Steeds grotere hoeveelheden water moeten door steeds nauwere, strakker gereguleerde rivieren afgevoerd worden. Dit, gecombineerd met een langzaam maar zeker stijgende zeespiegel en een steeds verdere bodemdaling in het benedenrivierengebied, kan in de toekomst steeds meer wateroverlast opleveren.

Daarom wordt ook voor de vertakkingen van de Rijn gedacht aan een minder rigide, defensieve uiteindelijk onhoudbare benadering van het hoogwaterprobleem. Tijdelijk meer ruimte bieden aan het teveel aan rivierwater lijkt op termijn een betere oplossing dan het voortdurend strijden ertegen met een nieuwe dijkversterkingsronde, zo is in de stukken van de Bestuurlijke Begeleidingsgroep Ruimte voor Rijntakken te lezen.

Het bovenstaande kaartje 'Studiegebied voor Rijntakken' laat zien welke gebieden in aanmerking komen voor nader onderzoek, zodat een tijdige reservering van ruimte voor de Rijntakken mogelijk is. Zie overigens de treffende overeenkomsten met de kaart met overstromingen in 1784.

Studiegebied ruimte voor Rijntakken, 1999
Meer details [33 kB]

In het 'Advies Ruimte voor Rijntakken' worden de maatregelen aangegeven die getroffen moeten worden voor capaciteitsvergroting van de Rijn, Nederrijn, Lek, IJssel en Waal. Die capaciteitsvergoting wordt uiteraard voornamelijk gezocht in het winterbed van de rivieren. Verbreding en verdieping van de uiterwaarden zal bereikt moeten worden door dijkverlegging, uiterwaardverlaging en het verwijderen van obstakels uit de uiterwaarden zoals in bijgaande schets 48a getoond wordt (A = lokale dijkverlegging, B = uiterwaardverlaging en natuurontwikkeling, C = verwijderen obstakels in uiterwaard). Verwacht mag worden dat in de strijd om de benodigde ruimte vele belangen mee zullen spelen.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Plankaart ter verbetering van de Waalbandijk, kom Ochten, 1994 (Cat.nr.39)
Plankaart ter verbetering van de Waalbandijk, kom Ochten, 1994
Meer details [32 kB]

Verbetering Waalbandijk hmp(n) 10600 - 12000 : kom Ochten : principeplan + beplanting.
Schaal 1:1.000.
[Elst] : Polderdistrict Betuwe, feb 1994.
Kaart : lichtdruk, gedeeltelijk handgekleurd ; 49,5 x 131,5 cm.
Heidemij Advies, projectnummer 634 10384, tekening 6-2 projectleider ing. K. Zuurman.

* Gesch. Polderdistrict Betuwe, Elst

Het tot op heden meest gangbare strijdmiddel tegen het water is dijkverbetering. Tijdens de recente watersnooddreiging, door de extreem hoge waterstanden in de Nederlandse rivieren in februari 1995, lagen de plannen voor dijkverbetering in de Betuwe al klaar en de aanbesteding voor het werk was reeds gestart. Dit deelproject omvat een dijkvak van 1200 meter in de kom van Ochten. De kaart laat zien hoe de dijkhelling (groen), steunberm (lichtgroen) en kruin (rood) ingrijpend aangepast moesten worden en welke gebouwen (bruin) gesloopt dienden te worden. Op 25 april 1996 konden de verbeteringswerkzaamheden worden afgerond.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Dwarsprofielen van de aan te passen sectie van de Waalbandijk, kom Ochten, 1994 (Cat.nr.40)
Dwarsprofielen van de aan te passen sectie van de Waalbandijk, kom Ochten, 1994
Meer details [24 kB]

Verbetering Waalbandijk hmp(n) 10600 - 12000 : kom Ochten : dwarsprofielen hmp 106.84, 107.85, 108, 108.15 en 109.
Verbetering Waalbandijk hmp(n) 10600 - 12000 : kom Ochten : dwarsprofielen hmp 109 en 110.
Schaal 1:200.
[Elst] : Polderdistrict Betuwe, feb 1994.
2 bladen met 5 profielen : lichtdruk, gedeeltelijk handgekleurd ; elk 41 x 58,5 cm.
Heidemij Advies, projectnummer 634 10384, tekening 6-3 en 6-4, projectleider ing. K. Zuurman.

* Gesch. Polderdistrict Betuwe, Elst

Met dezelfde kleuren als op de hoofdkaart worden op de dwarsprofielen, die met min of meer regelmatige intervallen meestal een hectometer vastgesteld zijn, de verschillende componenten van de dijk aangegeven. Geen van de te vernieuwen dijkprofielen is hetzelfde omdat ze elk bepaald worden door de lokale topografische en waterstaatkundige situatie. Te slopen bouwsels staan zonder pardon aangegeven.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Strijd om het water: de droogtegebieden in de wereld in kaart gebracht door de UNESCO (Cat.nr.41)
Strijd om het water: de droogtegebieden in de wereld in kaart gebracht door de UNESCO
Meer details [44 kB]

World distribution of arid regions / compiled under the coordination of Unesco ; prepared and produced by the Laboratoire de cartographie thématique of the CERCG, Centre national de la recherche scientifique.
Schaal 1:25.000.000.
Paris : Unesco, 1977.
Kaart : offset, in kleur ; 64,5 x 100 cm
Behoort bij: Map of the world distribution of arid regions : explanatory note. Paris : Unesco, 1979. (MAB Technical notes ; 7).

* UBA Kaartenzl 29-30-01

De beschikbaarheid van water bepaalt de marges van het menselijk bestaan op aarde. Water is van vitaal belang. Door menselijk ingrijpen zoals irrigatie, hergebruik van water, aanspreken van strategische watervoorraden en ontzilting van zeewater kunnen deze marges wat worden opgerekt.

In hoeverre de mens daarin slaagt is vaak een economisch of ontwikkelingsprobleem. In Koeweit en Las Vegas bruist het leven, terwijl men in de droge zones van Afrika omkomt van de honger. Dat de natuur in deze marginale gebieden zijn grenzen stelt aan de mens blijkt uit de opdroging van het Aralmeer.
 

De bodem van het Aralmeer
Meer details [132 kB]

De bodem van het Aralmeer (foto: Dieter Tielemans)

Het delicate evenwicht tussen toevoer en verdamping van water, waardoor het Aralmeer zich in een steppegebied kon handhaven, is door de mens verbroken. Het meer, op de grens van Kazachstan en Oezbekistan, droogt op. Het is de rekening die gepresenteerd wordt voor het stroomopwaarts verbruiken van het water voor grootscheepse irrigatie ten behoeve van de katoenteelt. De twee rivieren, de Amoe Darja en de Syr Darja worden zo sterk afgetapt voor verbetering van de katoenoogst, het 'witte goud' van Centraal Azië, dat sinds tientallen jaren bijna geen verse druppel water het meer bereikt. In de strijd om het water hebben de economische belangen van de oeverbevolking het verloren van de behoeften van de katoenteelt. Het resultaat is bovenal een ecologische ramp, zich uitend in vervuiling, verzilting, desertificatie en een snel extremer wordend klimaat in de directe omgeving.


 


  Water 
Grondgebied
Stad

Het Aralmeer slinkt in hoog tempo (Cat.nr.42)
Vier vergelijkingskaartjes van het Aralmeer: voor 1960 ; eind jaren 1980 ; begin jaren 1990 ; binnenkort?
Meer details [21 kB]

Vier vergelijkingskaartjes van het Aralmeer : voor 1960 ; eind jaren 1980 ; begin jaren 1990 ; binnenkort?
Schaalstok van 200 km.
4 kaartjes : reproductie ; tezamen 15,5 x 34 cm.

Vele malen werden in de afgelopen jaren artikelen in de dagbladpers gewijd aan het drama van het Aralmeer en de bewoners van de voormalige kusten: 'De natuur hield zich niet aan de wetten van het socialisme' (Smeets, NRC Handelsblad 21-11-1992), 'Ecologische ramp Aralmeer is niet meer te herstellen', (NRC Handelsblad 28-4-1993), 'Vissers Aralmeer zien geschiedenis voor hun ogen verdampen' (Trouw 15-3-1997), 'In Moejnak sterven de mensen als vliegen, de verdwijning van het Aralmeer' (NRC Handelsblad 3-5-1999), kopten de kranten.

Sinds 1964 is de oorspronkelijke oppervlakte van het meer (65.000 km2) dramatisch geslonken, heeft de waterplas meer dan 80% van zijn volume verloren en is het waterniveau met 18 meter gedaald. Langs de voormalige oevers blijft een ontredderde bevolking achter, voor wie het voorheen visrijke meer het hoofdmiddel van bestaan vormde. In tegenstelling tot wat de meeste kaarten nog steeds laten zien is het water al meer dan honderd kilometer verwijderd van de kustplaats Moejnak aan de monding van de rivier Amoe Darja.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Strijd tegen het binnenwater: droogmakingsplan voor de Haarlemmermeer getekend door Jan Adriaensz. Leeghwater, 1640 (Cat.nr.43)
Caerte ende voorbereijdinge tot het bedijcken ende droochmaken vande Haerlemer-Meer om te vertoonen aende E. Wijse vorsienige Heeren Borgemeesteren raden ende regenten vande stadt Amsterdam : dat die geluc met goede raet en daet de hant daer mede willen aenhouwen om't gemene landts beste te soecken om dit groote heerlijcke lofbaerlijcke werck eens bijder hant te neemen om te bedijcken, ende met godes hulpe tot goet landt te brengen, ende profijt doen Ao 1640 / Ghedaen door Ian Adriaenss Leech-water, Ing. Ende molen maker vande Rijp in Noort Hollandt [].
Strijd tegen het binnenwater: droogmakingsplan voor de Haarlemmermeer getekend door Jan Adriaensz. Leeghwater, 1640
Meer details [Beelddatabank]
Schaal [ca. 1:41.000].
Kaart op perkament : handgetekend, in kleur ; 65 x 94,5 cm.
Met een citaat uit Psalm 127, twee gedichten, afbeelding van een achtkante molen, 'conterfeijtinge vant setten ende stellen vande water molens van de Haerlemer-Meer', schaalstok, en een verantwoording en opdracht aan de Staten van Holland.

* UBA Kaartenzl L.K. VIII 2

Een van de meest tot de verbeelding sprekende voorbeelden van de strijd tegen het water is de lange geschiedenis die aan de droogmaking van de Haarlemmermeer voorafging. Door oeverafslag groeide het meer in omvang en vormde het een grote bedreiging voor de omringende landerijen, wegen en dorpen. Toenemende afkalving van de oostelijke meeroevers bracht plannenmakers in beweging. Zij deden vele voorstellen om het meer droog te maken. Zo ook onze veelgeprezen waterbouwkundige en molenmaker uit de Rijp, Jan Adriaensz. Leeghwater, die in 1640 het hier getoonde plan tekende en aan het bestuur van Amsterdam voorlegde. Met de enorme landopbrengst probeerden hij en zijn collega Jacob Bartelsz. Veris de belanghebbende overheden te verleiden om een aandeel te nemen in dit kostbare en risicovolle project. In het welvarende Amsterdam snakte men naar investeringsmogelijkheden om het in de handel verdiende geld onder te brengen. De zaak had echter ook schaduwkanten, met name een aanzienlijk verlies voor Rijnlands boezem, verlies aan visopbrengsten, beknotting van de scheepvaartmogelijkheden, geringere doorstroming van de stadsgrachten in Leiden en Haarlem enzovoorts. De afweging van de voor- en nadelen en het evalueren van de financiële en technische risico's duurde twee eeuwen.

Zware stormen in november en december 1836 vormden de aanleiding om de drooglegging serieus aan te vatten. Ook de techniek had niet stilgestaan en in 1840 begonnen de werkzaamheden aan de gemalen, ringdijk en ringvaart. In 1852 viel De Meer droog. Het water werd weggepompt door drie krachtige stoomgemalen, in plaats van 160 molens, zoals voorgesteld door Leeghwater.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Strijd om de ruimte in de gemeente Haarlemmermeer: de ruimtelijke ordening tot 2005 uitgestippeld (Cat.nr.44)
Strijd om de ruimte in de gemeente Haarlemmermeer: de ruimtelijke ordening tot 2005 uitgestippeld
Meer details [93 kB]

Metamorfose Haarlemmermeer 1996-2005 / FMS Communicatieve Vormgeving.

Schaal 1:25.000.
[Hoofddorp] : Gemeente Haarlemmermeer, 1996.
Kaart : offset in kleur ; 89,5 x 89,5 cm.

* Gesch. Gem. Haarlemmermeer

Wat eens een onuitputtelijke vlakte leek moet nu met zorg over de steeds drukkender ruimteclaims verdeeld worden. In 1852 lag er 18.000 ha verse kleigrond klaar om verdeeld, ingericht en gebruikt te worden. Veel greep heeft de overheid aanvankelijk niet gehad op de inrichting van de ruimte in het nieuwe land. Kort na de verkaveling werden de gronden verkocht en prijsgegeven aan het vrije spel der maatschappelijke krachten. Zo moet het niet, meende men in het begin van de 20e eeuw, toen het besluit tot afsluiting en gedeeltelijke drooglegging van de Zuiderzee was gevallen. De kolonisatie van het nieuwe land in de Zuiderzeepolders is dan ook heel anders verlopen.

Honderdvijftig jaar na de droogmaking van de Haarlemmermeer is de strijd tegen het water lang vergeten en richten de belanghebbenden zich met overgave op de strijd om het land. Thans is de overheid nadrukkelijk betrokken bij de inrichting van de ruimte in de Haarlemmermeer. Mainport Schiphol, 'boomtown' Hoofddorp en andere partijen hebben vaak tegenstrijdige ruimteclaims op tafel gelegd. Het is aan de overheid om die belangen tegen elkaar af te wegen en ervoor te zorgen dat er iets moois ontstaat.

De nationale luchthaven, kantoor- en woningbouw, bedrijfsterreinen en infrastructuur krijgen de Haarlemmermeerpolder nu steeds meer in hun greep, planmatig van elkaar gescheiden door groenzones en agrarisch bedrijf. De Floriade in 2002 zal een structurele groene strook in de steeds verder verstedelijkende polder achterlaten.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Het IJ honderd jaar geleden (Cat.nr.45)
Het IJ honderd jaar geleden
Meer details [88 kB]

Amsterdam II.
Schaal 1:25.000.
[Delft] : Topografische Inrichting, 1899.
Kaart : lithografie, in kleur ; 25 x 40 cm.
(Chromo-topographische kaart van het Koninkrijk der Nederlanden; 348).

* UBA Kaartenzl 68 (348-1899)

Het landelijk gebied dat Amsterdam rond 1900 omgaf was voor de zich snel uitbreidende hoofdstad nog een vrijwel onuitputtelijke bron voor verdere expansie van industrie, havens en woningbouw. De stad was nog maar net losgebroken uit het keurslijf van de 17e-eeuwse verdedigingsgordel, zoals te zien is aan de jonge uitbreidingen ten zuiden en ten oosten van de oude kern. Door de steeds verder toenemende groei zouden veel omliggende landelijke gemeenten in 1921 hun zelfstandigheid verliezen.

Aan het IJ tegenover de oude stad was al sinds de 17e eeuw geknabbeld, onder meer voor de eilanden en als laatste voor het Centraal Station (1889), maar het IJ buiten de Oranjesluizen was vooralsnog weinig interessant en leek onaantastbaar.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

IJburg bouwen (Cat.nr.47)
IJburg bouwen
Meer details [63 kB]

IJburg bouwen.
Schaal [ca. 1:22.500].
Amsterdam : Projectbureau IJburg, najaar 1998
Kaart : offset, in kleur, 25,5 x 35,5 cm.
Omgeven door informatie over het Steigereiland, het Buiteneiland, het Haveneiland en de Rietlanden, het Centrum en het Strandeiland.
Binnenzijde van: De eilanden van IJburg (IJburgkrant 1999).

* Gesch. Projectbureau IJburg

Nu de Vereniging Natuurmonumenten het referendum over IJburg verloren heeft zal het water van het IJ steeds meer aan de behoeften van de grote stad ondergeschikt worden gemaakt. Naarmate de ruimte op raakt begint zich een nieuwe strijd om het water af te tekenen, waarbij het vrije water moet wijken voor, of geheel ten dienste moet staan van woningbouw en andere uitbreidingen. Strijdige belangen waarbij de natuur de verliezer is, maar waar moeten de onvermijdelijke uitbreidingen in de toekomst heen? Natuur- en milieuorganisaties kanten zich sterk tegen ontwikkelingen als deze, bang als zij zijn voor precedentwerking. Anderzijds neemt de druk op andere bedreigde gebieden af. Een afweging van belangen in de strijd om de schaarse ruimte. Op diverse locaties elders worden al plannen ontwikkeld om de ruimtehonger te stillen buiten de dijken van het IJsselmeer. Buitendijks bouwen is in, zoals bijvoorbeeld blijkt uit voornemens van Almere, Lelystad en Urk.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Het waterrijke Noord-Holland in 1575, in kaart gebracht door Joost Jansz Beeldsnijder (Cat.nr.48)
Het waterrijke Noord-Holland in 1575, in kaart gebracht door Joost Jansz Beeldsnijder
Meer details [1554 kB]

Land-caerte ende water-caerte van Noort-Hollandt ende West-vrieslandt met d'aenliggende landen gheteeckent wijlen door Ioost Jansz. Land-meter &c. / ende nu op een nieu uutghegheven, in veel plaetsen ghebetert ende met een grondighe beschrijvinghe [] deur Harman Allertsz. Van Warmenhuysen, koster vande Nieuwe-kerck tot Amsterdam.
Schaal [ca. 1:100.000].
Tot Amsterdam : ghedruckt bij Herman Allertsz. Koster vandie Nieuwkerck, anno 1608.
Kaart in 4 gemonteerde bladen, met typografische tekstrand en gravures door Claes Jansz. Visscher aan weerszijden en onder : kopergravure ; 92 x 67 cm, met rand 118 x 103,5 cm.

De hoofdkaart draagt de titel: 'Caerte van noortholland beghinnende van noortendt, zuijdtwarts up tot om Leijden toe : voorts streckende oostwarts tot om Utrecht, weder noortwarts up inde Zuijder Zee met alle sijn steden, dorpen, dijcken, weghen, wateren, ende vaerten, daer inne begrepen elcx na sijnen rechte gheleghenth Anno 1575 / den 31n Iulij ghedaen ende wt ghegeeven dese caerte by myn Ioost Iansz.'.

* UBA Kaartenzl O.K. 14

Een klassiek toonbeeld van de Hollandse strijd tegen het water is de kaart van Joost Jansz. Beeldsnijder uit 1575. Reeds lang voordat deze kaart getekend werd, was de strijd tegen het water voor de bewoners van het afgebeelde gebied een voortdurende bron van zorg. De allengs stijgende zeespiegel, de inklinking en oxidatie van het veendek, evenals de moedwillige vernieling van het veen ten behoeve van de turfwinning maakten het 'water management' van dit gebied steeds problematischer. Een meer centrale aanpak van de problemen werd mogelijk toen in 1544 het Hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen van Holland en West-Friesland opgericht werd. Was de strijd niet vroegtijdig ingezet dan was het afgebeelde gebied een grote waddenzee geworden.

Niet voor niets draagt deze kaart de naam 'Land-caerte ende water-caerte van Noort-Hollandt'; behalve het land is minstens zo nadrukkelijk elke dijk, vaart en elk meer aangegeven. De kaart had bovendien een strategische waarde; de Spanjaarden hadden bij hun oorlogsvoering dringend behoefte aan cartografische informatie over dit ondoorzichtige, waterrijke gebied.

In de geschiedenis van de strijd tegen het water vormt deze afbeelding een markant document, dat als inspiratiebron heeft gediend voor vele historisch-geografische studies over de morfologie en waterstaatkundige gesteldheid van Noord-Holland.

In 1575 stond dit gebied aan de vooravond van spectaculaire landaanwinningsprojecten. Het IJ, het Haarlemmermeer en alle andere meren vinden we op de kaart terug, zoals zij erbij lagen voordat het landschap van Noord-Holland door de droogmakingsactiviteiten ingrijpend gewijzigd werd.

Dit exemplaar is het enige met een fraaie sierrand met teksten en door Claes Janszoon Visscher gegraveerde prenten, die het economisch leven in Noord-Holland laten zien.

 


  Water 
Grondgebied
Stad

Bedreigd Waterland, de visie uit de jaren 1960 (Cat.nr.49)
Bedreigd Waterland, de visie uit de jaren 1960
Meer details [59 kB]

Bedreigd Waterland : het Deltaplan ; droogmakerijen in Noord-Holland ; waddenplan ; Lauwerszee ; Zuiderzeewerken ; rampvloed 1953 / redaktie: H.J. Stuvel.
Schaal [ca. 1:400.000] (hoofdkaart).
Den Haag : Cartografisch Instituut Bootsma / Falkplan, 1963.
Wandkaart op stokken : offset, 80 x 115 cm.

* UBA Kaartenzl W.B. 005

Het kaartje van het Waddenplan en de Lauwerszee maakt deel uit van een samengestelde wandkaart 'Bedreigd Waterland', die goed de vrij algemene zienswijze en overwegingen uit het begin van de jaren 1960 weerspiegelt over de manier waarop ons 'bedreigd waterland' optimaal tegen het water verdedigd zou behoren te worden.

Rigoureuze plannen werden beraamd om overstromingen uit te bannen. Tot de afgebeelde mogelijkheden behoort de bedijking van praktisch alle inlandige meren en kwelders. Hiertoe behoren de rechtsboven getekende plannen voor de inpoldering van de Waddenzee, waarvan de uiteindelijk wel afgesloten en gedeeltelijk drooggelegde Lauwerszee deeluitmaakte. Maar ook daadwerkelijke inpoldering van de Flevopolder, inclusief de omstreden inpoldering van de Markerwaard, stonden indertijd op het programma. De plannen voor Zeeland en Noord-Holland, deels al korter of langer geleden gerealiseerd, worden uitgebreid beschreven op andere bijkaartjes.

Het behoeft geen betoog dat de beheersing van de waterstaatkundige gesteldheid van Nederland tegenwoordig in een genuanceerder daglicht gesteld wordt en dat dit starre type kaarten allang niet meer voor de klas hangt. Het water wordt niet meer uitsluitend als bedreiging gezien maar meer en meer als integraal deel van ons bestaan. Elke halve eeuw werden de dijken tot het uiterst haalbare opgehoogd. Na ongeveer duizend jaar offensieve bedijking is er thans eerder sprake van het tegenovergestelde: ontpoldering en natuurontwikkeling. De open Oosterscheldedam was de eerste concessie aan de natuur en de natte Markerwaard de tweede. Nu raakt men ervan doordrongen dat het in bepaalde gevallen mogelijk moet zijn om zich tegen het water te verdedigen door het hier en daar, bijvoorbeeld om ecologische of recreatieve redenen, juist de ruimte te geven.